ภาพันธ์ รักษ์ศรีทอง  

หลัง รายงาน: มรดกโลก ‘พระวิหาร’ บนหลักฐานทางประวัติศาสตร์ที่รัฐบาลไทยต้องเสนอให้ยูเนสโกทบทวน เผยแพร่ผ่านประชาไท มีข้อถกเถียงที่น่าสนใจจากสองมุมมองจึงนำมาเผยแพร่ต่อ

 ทั้งนี้ ต้องยอมรับในสิ่งที่ ‘สมศักดิ์ เจียมธีรสกุล’ ติติงว่า ศาลโลกตัดสิน ว่า “พื้นที่ ที่เป็นที่ตั้งของประสาท เป็นพื้นที่อธิปไตยของกัมพูชา” นั้นถูกต้อง

อย่างไรก็ตาม ความเห็นส่วนตัวของผม มันยังต้องคิดต่ออยู่ดี อย่างน้อยถ้ายอมรับข้อมูลทางประวัติศาสตร์ที่ผิดไปจากหลักฐาน ก็คงหมายถึง การยอมรับในการ ‘สร้างเรื่อง’ เพื่อหวังบรรลุเป้าหมายใดๆได้โดยไม่ต้องสนใจอะไร ขอเพียงให้มีเรื่องนั้นเป็นที่ยอมรับก็พอ และนั่นก็เป็นส่วนหนึ่งของการตีความทั้งสิ้น

000

ความคิดเห็นของ สมศักดิ์ เจียมธีรสกุล (visitor) (127.0.0.1 124.122.112.139) .. Fri, 2009-06-19 23:08

ที่ผู้เขียน

ที่ผู้เขียน เขียนว่า

“จนกระทั่งวันที่ 15 มิถุนายน 2505 ศาลโลกได้ตัดสินให้ตัวปราสาทเขาพระวิหารตกเป็นของกัมพูชา “

ผิด ความจริง

ย้ำ ผิด ความจริง

 กรุณาอ่านเอกสาร ก่อนจะเขียนเรืองสำคัญแบบนี้

 ความจริงคือ ศาลโลกตัดสินว่า พื้นที่ ที่เป็นที่ตั้งของประสาท เป็นพื้นที่อธิปไตยของกัมพูชา

 ไมใช่ “ตัดสินให้ตัวปราสาท..ตกเป็นของกัมพูชา”

 พูดง่ายๆคือ เขาตัดสินว่า ดินแดนนั้น (ตรงที่มีประสาทตั้งอยู่) เป็นของกัมพูชา ตัวประสาทจึงเป็นของกัมพูชาไป

 เขาตัดสินเรื่องดินแดนครับ ไม่ใช่ตัดสินเรื่องตัวปราสาท

 ไม่ใช่ ยกปราสาท ให้กัมพูชา แต่ดินแดนที่ตั้งประสาทยังมีปัญหา อย่างที่พวกพันธมิตร (และ ปชป. สมัยเป็นฝ่ายค้าน) พูดๆกัน

 อนึ่ง “ข้อมูล” เรื่องที รศ.ดร.ศักดิ์ชัย ยกมา และผู้เขียนพูดถึงยืดยาวนั้น ไม่เกี่ยวข้องเลยครับ (irrelavant) ในแง่ของการที่ ดินแดนที่ตั้งตัวปราสาท ยังไงก็เป็นของเขมรไปแล้ว จบไป 50 ปีแล้วครับ

 คราวหน้า ก่อนจะเขียน กรุณาศึกษาก่อนครับ

 ตอบความคิดเห็น

ความคิดเห็นของ บางกอก (visitor) (127.0.0.1 58.9.7.205) .. Fri, 2009-06-19 23:45

สมศักดิ์เจียมครับ

สมศักดิ์เจียมครับ บทความเขาพูดถึงการขึ้นทะเบียนมรดกโลก และหลักฐานทางโบราณคดีที่พบว่า บริเวณรอบๆปราสาทนั้นเกี่ยวข้องกับตัวปราสาทเป็นอย่างยิ่ง และความสำคัญของปราสาทนั้นต้องพิจารณาจากพื้นฐานอารยะธรรม ของรูปแบบปราสาทและผู้คนที่สร้างและใช้ปราสาทแห่งนี้ในอดีต รศ.ดร.ศักดิ์ชัยได้นำเสนอหลักฐานใหม่ว่าพื้นที่ด้านฝั่งไทยและอารยะธรรมฮินดูนั้นมีบทบาทในการสร้างปราสาทมากกว่ามหายานแบบขอม ด้วยหลักฐานใหม่นี้ การจะทำปรารสาทเป็นมรดกโลกก็ควรจะต้องครอบคลุมพื้นที่ข้างเคียงทั้งพื้นที่ทับซ้อนและพื้นที่ในเขตไทยเข้าไปด้วย ไม่ใช่เอาแต่ตัวปราสาทไปขึ้นทะเบียน

 ในขั้นตอนนี้ เขาไม่ถือและไม่สนใจว่าตัวปราสาทเป็นดินแดนของประเทศไหน ประเด็นหลักมันอยู่ที่ว่า คณะกรรมการเขาจะยอมรับหลักฐานใหม่ฝ่ายไทยไหม และเห็นด้วยไหมที่จะทำทั้งปราสาททั้งอาคารสิ่งปลูกสร้างและพื้นที่ที่เกี่ยวข้องให้เป็นมรดกโลกทั้งบริเวณ ส่วนเรื่องใครจะเป็นเจ้าของดินแดนส่วนไหนถือได้ว่าเป็นประเด็นรองเพราะเมื่อเป็นมรดกโลกก็ต้องบริหารพื้นที่ร่วมกันอยู่ดี

 ตอบความคิดเห็น

ความคิดเห็นของ สมศักดิ์ เจียมธีรสกุล (visitor) (127.0.0.1 65.49.2.22) .. Sat, 2009-06-20 07:04

“ในขั้นตอนนี้

“ในขั้นตอนนี้ เขาไม่ถือและไม่สนใจว่าตัวปราสาทเป็นดินแดนของประเทศไหน ประเด็นหลักมันอยู่ที่ว่า คณะกรรมการเขาจะยอมรับหลักฐานใหม่ฝ่ายไทยไหม…”

 ”ขั้นตอนนี้” ของคุณ น่ะ ขั้นตอนไหน?

 ถ้าผมเป็นกัมพูชา ผมก็จะยืนยัน ตามสิทธิอันชอบธรรมของผมว่า ที่คุณมาทำเป็น “เริ่มขั้นตอนใหม่” อ้างเรื่อง หลักฐาน “โบราณคดี” อะไรนั่น มันไม่เกี่ยว (irrelevant) คือ ไม่ทำให้ความจริง เปลี่ยนว่า ดินแดนที่ตั้งประสาท เป็นของกัมพูชา ตามคำตัดสิน 50 ปีแล้ว

 และที่เขียนมานี้ “เขาไม่ถือและไม่สนใจว่าตัวปราสาทเป็นดินแดนของประเทศไหน…”

 นี่แหละ ความดันทุรัง ของคนที่ไม่รุ้จักยอมรับการตัดสิน

 ”เขา” ที่ว่า “ไม่สนใจ” ว่า “เป็นดินแดนประเทศไหน” น่ะ “เขา” ไหนครับ?

มีแต่ “เขา” ที่ดันทุรัง ที่ยังพูดแบบนี้

 คุณ “ไม่สนใจ” ยังไง มันก็เป็นของกัมพูชาอยู่ดีครับ อย่าทำดัดจริต ไม่รู้ไม่ชี้

 และนี่แหละคือความหมายแท้จริงของการอ้าง “หลักฐานโบราณคดี” ทีว่าแหละ คือ พยายาม เบี่ยงประเด็น ทำเป็น “ไม่สนใจ ว่าดินแดนของประเทศไหน”

 อย่างที่เขียนใน rep ข้างบน ข้อสรุปที่ว่า ดินแดนที่ปราสาทตั้งอยู่เป็นของกัมพูชา เป็นข้อยุติไปเป็นชาติแล้ว และบทความนี้ เขียนผิดโต้งๆตั้งแต่บรรทัดแรก และข้อมูลที่อ้าง รศ.ดร. นั่น ก็ไม่มีความหมายอะไรนอกจาก ดันทุรัง ปลอบใจตัวเอง อย่างที่คุณเพิ่งเขียนมานี้แหละ

 ตอบความคิดเห็น

ความคิดเห็นของ บางกอก (visitor) (127.0.0.1 58.9.7.205) .. Sat, 2009-06-20 08:58

ในขั้นตอนนี้

ในขั้นตอนนี้ ทีมงานเจรจาของรัฐบาลไทย ก็ทำเพียงยื่นข้อเสนอโครงการมรดกโลกแบบที่ไทยต้องการ พร้อมหลักฐานประกอบ และคำยืนยันจากรัฐบาลไทยว่า พร้อมจะให้เวลาและความร่วมมือกับยูเนสโก้ในการทำการศึกษาเพิ่มเติมตามข้อเสนอ อย่างไรก็ตามรัฐบาลไทยสงวนท่าทีและจะไม่ยินยอมให้ใช้ดินแดนไทยและดินแดนทับซ้อนกระทำการใดๆทั้งสิ้น ก่อนที่จะได้รับคำตอบเรื่องข้อเสนอใหม่อย่างเป็นทางการจากยูเนสโก้ และมีเวลาพอเพียงที่จะศึกษาคำตอบนั้น….ไปประชุมคราวนี้ก็แถลงแค่นี้พอแล้วครับแถลงเสร็จขึ้นเครื่องกลับเลยยังได้… สมศักดิ์เจียมอ่านแล้วพอเข้าใจเทคนิคการเจรจาต่อรอง แบบ Stone Ass ของรัสเซียได้ดีขึ้นไหมครับ ดินแดนของใครมันเรื่องน้ำจิ้ม สำคัญว่าเวลาที่ใช้และเสียไปมันไปบีบใครฝ่ายไหน ไทยนั้นมีเวลาอีกเป็นร้อยปีพันปีที่จะคุยเขมรเรื่องนี้ ฮุนเซนนั้นมีนายทุนที่จะลงทุนบีบไข่อยู่…ไว้เขาเจรจากันเสร็จสมศักดิ์ค่อยบันทึกไว้สอนหนังสือเด็กรุ่นหลังก็ได้ครับ..

 ตอบความคิดเห็น

ความคิดเห็นของ สมศักดิ เจียมธีรสกุล (visitor) (127.0.0.1 124.120.81.205) .. Sat, 2009-06-20 12:50

เบี่ยงประเด็นไปเรื้อยเปื่อยอี

เบี่ยงประเด็นไปเรื้อยเปื่อยอีก

 ตกลง ศาลโลกตัดสินว่า ดินแดนที่ตั้งเขาพระวิหารเป็นของกัมพูชาหรือไม่?

 พูดเรื่อยเปื่อยยังไง ก็ไม่มีวันเปลี่ยนความจริงพื้นฐานข้อนี้ได้หรอกครับ ไม่ต้องฝันไป

(และตกลงที่พูดเรื่อยเปื่อยมา 2-3 rep นี้ ไม่ทราบยอมรับความจริงข้อนี้หรือไม่ หรื่อยังจะดันทุรังต่อไปเรื่อยๆ จนชาติหน้า?)

 ถ้าผมเป็นกัมพูชา ผมก็ต้องยืนยันความจริงข้อนี้เป็นฐานในการเจรจาทุกอย่าง

การพยายาม เล่นลูกไม้ โดยไม่ยอมรับความจริงข้อนี้ คนอื่นเขาไม่ได้โง่เป็นควายครับ จึงจะมองไม่ออก

 ตอบความคิดเห็น

ความคิดเห็นของ บางกอก (visitor) (127.0.0.1 58.9.4.184) .. Sat, 2009-06-20 22:24

ด้วยอาชีพเป็นอาจารย์มหาวิทยาล

ด้วยอาชีพเป็นอาจารย์มหาวิทยาลัยของสมศักดิ์ เจียมเองก็สะดวกดีครับที่จะจำแต่ว่าวันที่นี้เดือนนี้ปีนี้ ศาลโลกตัดสินให้พระวิหารเป็นดินแดนในอธิปไตยของเขมร และก็ไม่ได้มีใครคัดค้านอะไร

กษิต ภิรมณ์และข้าราชการกระทรวงต่างประเทศนั้นมีอาชีพและหน้าที่ประสานรักษาผลประโยชน์ให้แก่ประเทศชาติ กำลังทำหน้าที่ ที่จะให้โครงการมรดกโลกที่จะเกิดขึ้นด้วยการอนุมัติของยูเนสโก้นั้นเป็นประโยชน์กับไทยสูงสุด ด้วยภาพของโครงการที่ใหญ่กว่าดินแดนที่เขมรได้รับสิทธิไปตามที่ศาลโลกตัดสิน และด้วยข้อมูลการค้นพบใหม่ของแหล่งที่มาของอารยะธรรมเจ้าของปราสาทผู้สร้างปราสาท ยูเนสโก้จะเห็นอย่างไรเป็นเรื่องที่ต้องดูกันต่อไป รัฐบาลและประชาชนชาวเขมรจะไม่พอใจบ้างก็เป็นเรื่องปรกติ ถ้าเกิดคนเขมร… แต่ไม่น่าปรกตินักถ้าเกิดเป็นคนไทย

ผมเองนั้นไม่ค่อยห่วงความคืบหน้าของปัญหานี้ในมือของมืออาชีพด้านการต่างประเทศของไทยนอกยุคแม้ว เพราะมีฝีมือได้รับการยกย่องมาหลายชั่วคนแล้ว ต้องขอย้ำว่าไม่นับสมัยแม้วและบริวารครองเมือง

ผมกลับเป็นห่วงคุณภาพนักศึกษาที่ผ่านการสอนของสมศักดิ์เจียมเสียมากกว่า ในเมื่ออาจารย์ยังแยกประเด็นโครงการมรดกโลกกับเรื่องสิทธิดินแดนยังไม่ออก ยืนหยัดประเด็นแตกต่างไปใช้ในเวทีที่ต้องการประสานผลประโยชน์ระหว่างชาติ ต่อว่าบริพาทคนที่ให้ความเห็นค้าน คุณภาพนักศึกษาบางคนที่บังเอิญเห็นว่าสมศักดิ์ เจียมเป็นตัวอย่างที่ดีเป็นแบบอย่างได้ มันจะเป็นอย่างไรครับ…..

จำไว้สอนเด็กหน่อยนะครับ เรื่องสิทธิเหนือดินแดนนั้นฝ่ายความมั่นคงและทหารทั้งเขมรและไทยเขามีหน้าที่และทำความตกลงกันบ้างรบกันบ้างเป็นปรกติของทหาร ส่วนเรื่องมรดกโลกนั้นกระทรวงวัฒนธรรมร่วมกับกระทรวงต่างประเทศเขากำลังสานผลประโยชน์กับเขมรอยู่ กลยุทธหลักการเจรจานั้นอยู่ที่ความจริงที่ว่า ไทยนั้นไม่มีความจำเป็นต้องเร่งรีบใดๆ เจรจากันอีกสักร้อยปีก็ได้ ถ้าเขมรจะถือสิทธิตามศาลโลกหรือที่สมศักดิ์ เจียมเห็นเป็นเรื่องสำคัญนักหนา ต้องการจะรีบทำมรดกโลกแต่ฝ่ายเดียว ก็ให้ยกทัพมารบเอาพื้นที่ที่เกี่ยวข้องไปก็แล้วกัน…..หรือไม่ก็ใช้คอนเน็กชั่นในยูเนสโก้ปรับโครงการให้เข้ากับความต้องการร่วมของไทยให้ได้ ไม่เช่นนั้นไม่มีใครหน้าไหนอำนาจอะไรจะบังคับให้ไทยยอมให้เขมรทำตามโครงการของเขมรแต่ฝ่ายเดียวได้ ยกเว้นแม้วกลับมาเป็นนายกอีก

ประวัติศาสตร์และสนธิสัญญาข้อตกลงต่างๆที่บรรดาอาจารย์เอามาสอนลูกศิษญ์ลูกหากันทุกวันนี้ ผู้มีอาชีพอาจารย์และนักวิพากษ์วิจารณ์ผลกระทบทั้งหลาย มักละเลยความเป็นจริงว่าข้อสรุปที่บันทึกเอามาสอนกันนั้น เปื้อนเลือด เหงื่อ น้ำตา ของทหาร นักการทูต และประชาชนผู้เกี่ยวข้องไม่รู้เท่าไหร่ต่อเท่าไหร่ ในกระบวนนี้นอกจากจีนแล้วไม่ค่อยมีวัฒนธรรมไหนให้เกียรติยกย่องนักการทูต ที่เป็นนักรบ นักวางแผนในดงน้ำหมึกน้ำลายผู้ปิดทองหลังพระตัวจริง…เอ ผมเผลอบอกไปหรือเปล่าก็ไม่รู้ว่า เป็นอาจารย์คิดเป็นแค่นี้ก็ดีแล้ว ….

ตอบความคิดเห็น

ความคิดเห็นของ สมศักดิ์ เจียมธีรสกุล (visitor) (127.0.0.1 124.120.76.27) .. Sun, 2009-06-21 13:49

“ด้วยอาชีพเป็นอาจารย์มหาวิทยา

“ด้วยอาชีพเป็นอาจารย์มหาวิทยาลัยของสมศักดิ์ เจียมเองก็สะดวกดีครับที่จะจำแต่ว่าวันที่นี้เดือนนี้ปีนี้ ศาลโลกตัดสินให้พระวิหารเป็นดินแดนในอธิปไตยของเขมร และก็ไม่ได้มีใครคัดค้านอะไร”

เพ้อเจ้อมาเยอะแยะอีกแล้ว

อาชีพอะไรเกี่ยวอะไรด้วยครับ? เป็นอาจารย์มหาลัย เป็นทุต เป็ฯ รมต ตางประเทศ

ความจริงพื้นฐานเกี่ยวกับกรณ๊เขาพระวิหาร ซึ่งผู้เขียนบทความนี้ เขียนผิด (ย้ำ ผิด ผิด ผิด) และ ผศ.ดร. ที่อ้างในบทความ เบี่ยงเบน, และผู้ใช้ชื่อ “บางกอก” มาทำเป็น “ไม่สนใจในขั้นนี้”

คือ ความจริงอยู่วันยังค่ำว่า ไทยไม่มีอธิปไตยเหนือดินแดนทีตั้งปราสาท (และตัวประสาทที่อยู่บนดินแดนนั้น)

การพูดจาเพื้อเจื้อ ยาวๆ นี่ เพื่อพยายาม หลีกเลี่ยงความจริงนี้เท่านั้น

เป็นแทคติก ที่พวกพันธมิตร หรือ เห็นอกเห็นใจ พันธมิตร หรือพวกเพ้อฝัน เรื่อง จะ”เอาเขาพระวิหารคืน” ชอบใช้ เพราะด้านหนึ่ง ทำใจ รับความจริง ดังกล่าวไม่ได้ อีกด้านหนึ่ง ก็ยังพยายาม จะหาทางพูดจาเรื่อยเปื่อยไปเรื่อยๆ

ถ้าผม หรือ ใครก็ตาม เป็นกัมพูชา นั่นคือ เป็นเจ้าของดินแดนและตัวประสาทอยู่ ไม่ว่า จะเป็นประเด็นอะไร รวมทั้งประเด็น World Heritage ด้วย ล้วนต้องกระทำ บนพื้นฐานของการยอมรับ ความจริงนี้ก่อน

การที่พยายามพูดเรื่อยเปื่อย ก็สมควรถูกมองว่า เป็นการเบี่ยงประเด็น ไม่ยอมรับความจริงนี้เท่านั้น

คนเหล่านี้ ก็ฝันไปเรื่อยว่า ถ้า “ขยายประเด็น” เป็นเรื่อง “การจัดการ” เป็นเรื่อง “แหล่งวัฒนธรรม” บลา บลา บลา แล้ว ก็จะทำให้ “เรา” (“ประเทศไทย” ในจิตนาการของพวกเขา) “มีส่วน” ร่วมด้วย คือ แพ้ศาล เอาคืนไม่ได้ ขอ “มีส่วน” อื่นๆ ก็ยังดี

เพ้อเจ้อ เรื่อยเปื่อย ฝันเฟื่องจริงๆพวกนี้ เสียเวลา

ตกลง แค่ยอมรับว่า นี่เป็นสมบัติคนอื่นเขา นี่ก็ทำใจยอมรับไม่ได้?

(ขำ ที่พูดเรื่อยเปื่อยไปถึง “เลือด เนื้อ น้ำตา …” อะไรโน่น ในประวัติศาสตร์ นี่คนแถบนี้ ต่างฝ่ายต่างเสียทั้งนั้นแหละ ไทย เขมร เวียดนาม พม่า ฆ่ากันไปฆ่ากันมา เสียทั้งนั้น พูดยกเรื่องแบบนี้มา ยังไง ก็ไม่เปลี่ยนความจริงเรื่อง ดินแดนและปราสาท น่ะเป็นของคนอื่นเขาแล้ว บ่นเรื่อง “เลือด เนื้อ น้ำตา..” อีกกี่ชาติ ก็เปลี่ยนความจริงนี้ไม่ได้หรอก)

น่าสมเพช พวกไม่ยอมรับความจริง พวก”ปลงไม่ตก” อยากได้ของคนอื่น ให้ได้

ภาพันธ์ รักษ์ศรีทอง

แล้วกรณี ‘ปราสาทพระวิหาร’ ก็กลับมากระเพื่อมบนหน้าสื่ออีกครั้ง เมื่อนายอภิสิทธิ์ เวชชาชีวะ นายกรัฐมนตรี ออกมาระบุว่า คณะรัฐมนตรีได้อนุมัติการยื่นหนังสือต่อคณะกรรมการมรดกโลกให้ทบทวนการขึ้นทะเบียนปราสาทเขาพระวิหารเป็นมรดกโลก เมื่อวันที่  16 มิ.ย. ที่ผ่านมา

จุดยืนของรัฐบาลไทยต่อความเคลื่อนไหวครั้งล่าสุดนี้สะท้อนออกมาผ่านการให้สัมภาษณ์ของนายกรัฐมนตรี ว่า ต้องการให้ UNESSCO ทราบว่าสิ่งที่ดำเนินการอยู่นั้นขัดกับระเบียบปฏิบัติและธรรมนูญของ UNESSCO  จึงจะขอให้ทบทวน เพราะที่ผ่านมาเคยเกิดความสูญเสียแล้ว และยิ่งจะกระทบความสัมพันธ์ไทย-กัมพูชา ซึ่งการขึ้นทะเบียนร่วมกันจะดีที่สุด โดยจะให้นายสุวิทย์ คุณกิตติ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมและคณะผู้แทนไทย เดินทางไปชี้แจงในการประชุมคณะกรรมการมรดกโลกสมัยสามัญ ครั้งที่ 33 ระหว่างวันที่ 22-30 มิถุนายนนี้ ที่เมืองเซบีย่า ประเทศสเปน ทั้งนี้ เนื้อหาในหนังสือคัดค้านคือเรื่องการขึ้นทะเบียนเขาพระวิหารเป็นมรดกโลกในการประชุมที่ควิเบกไม่สมบูรณ์และไม่ถูกต้องในประเด็นมาตรา 11 (3) ของอนุสัญญาว่าด้วยการคุ้มครองมรดกโลกทางธรรมชาติและวัฒนธรรม และข้อบัญญัติที่ 103, 104, 108 ของ Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งจากความเห็นของสภาที่ปรึกษาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ

นายกรัฐมนตรี ยังกล่าวด้วยว่า อยากเห็นพื้นที่สงบ ประชาชน 2 ฝ่ายได้ประโยชน์ร่วมกัน โดยได้พูดคุยกับสมเด็จฮุน เซน นายกรัฐมนตรีกัมพูชาแล้ว และเชื่อว่าจะสามารถอธิบายกับกัมพูชาได้ จะไม่เกิดการปะทะกันขึ้นอีก

อย่างไรก็ตาม เป็นที่รู้กันดีว่าความเป็นจริงในสถานการณ์ ณ ปัจจุบัน มันยังไม่แน่นักว่ารูปการณ์จะเป็นไปดังที่นายกรัฐมนตรีคาดหวัง

ความตึงเครียดตามแนวตะเข็บชายแดนไทย – กัมพูชา ได้ยกระดับขึ้นอย่างมากในสมัยรัฐบาลนายสมัคร สุนทรเวช หลังจากนายนพดล ปัทมะ ได้ลงนามในแถลงการณ์ร่วมเพื่อรับรองการขึ้นทะเบียนเฉพาะตัวปราสาทพระวิหารของกัมพูชา ซึ่งต่อมาจึงถูกนำมาเป็นประเด็นทางการเมือง เขาถูกโจมตีอย่างหนักโดยกลุ่มพันธมิตรประชาชนเพื่อประชาธิปไตยด้วยความรู้สึกชาตินิยมในช่วงเดียวกับที่ทางกัมพูชาเองก็กำลังมีการเลือกตั้งใหญ่ซึ่งความรู้สึกชาตินิยมก็ถูกนำมาใช้เป็นเครื่องมือในการได้มาซึ่งการกุมอำนาจทางการเมืองเช่นกัน

ในสถานการณ์ดังกล่าว UNESSCO ถูกดึงเข้ามาเป็นตัวแปรสำคัญในการตอกย้ำความสำเร็จหรือล้มเหลวทางการเมืองของรัฐบาล และเมื่อผลการประชุมของคณะกรรมการมรดกโลก ปี 2551 ที่ควิเบก ประเทศแคนนาดา ประกาศขึ้นทะเบียนพระวิหารเป็นมรดกโลกเฉพาะตัวปราสาท แผลเก่าจากความรู้สึกได้/เสียอธิปไตยเหนือดินแดนปราสาทพระวิหารจึงถูกเปิดอีกครั้ง และได้แบ่งคนของ 2 ประเทศออกจากกันอย่างชัดเจน

ทั้งนี้ อธิปไตยเหนือดินแดนเขาพระวิหารเป็นกรณีพิพาทระหว่างไทย – กัมพูชามาตั้งแต่ปี 2501 ต่อมา วันที่ 6 ต.ค. 2502 รัฐบาลกัมพูชาได้ยื่นฟ้องต่อศาลโลกขอให้วินิจฉัยให้ราชอาณาจักรไทยถอนกำลังหรืออาวุธออกจากบริเวณเขาพระวิหาร และขอให้ศาลชี้ขาดว่าอธิปไตยเหนือเขาพระวิหารเป็นของกัมพูชา จนกระทั่งวันที่ 15 มิถุนายน 2505  ศาลโลกได้ตัดสินให้ตัวปราสาทเขาพระวิหารตกเป็นของกัมพูชา ด้วยคะแนนเสียง 9 ต่อ 3 อย่างไรก็ตาม การตัดสินคดีครั้งนี้ไม่ได้แก้ปัญหาเรื่องอาณาเขตทับซ้อนระหว่างไทย-กัมพูชา และยังคงเป็นปัญหาเรื้อรังต่อมาจนถึงปัจจุบัน

แต่ช่วงเวลาแห่งความคลุมเครือที่ผ่านมาทั้ง สองประเทศจัดการบริหารพื้นที่ร่วมกันอย่างอลุ่มอล่วยทำให้เศรษฐกิจของสองพรมแดนเติบโตขึ้น ในขณะเดียวกันผู้คนที่ข้ามฝั่งไปมาตามพรมแดนประเทศยังเป็นทั้งเครือญาติทางสายเลือดและทางวัฒนธรรม แต่รูปการณ์ได้เปลี่ยนไปเมื่อการเป็นมรดกโลกเฉพาะจุดของพระวิหารแฝงนัยยะของการตัดสินการเป็นเจ้าของดินแดนบริเวณนั้นในขณะที่ปัญหาเส้นแดนยังตกลงกันไม่ได้ สถานการณ์จึงพัฒนาเข้าสู่ระดับการเผชิญหน้าอย่างรวดเร็ว มีการปะทะกันหลายครั้งทำให้เกิดความตึงเครียด ความหวาดระแวงและหวาดกลัว เศรษฐกิจที่เคยเฟื่องฟูกลับทรุดลงอย่างน่าวิตก และที่น่าสลดใจยิ่งไปกว่านั้นคือเกิดการสูญเสียชีวิตไปแล้ว

ดังนั้น จึงน่าสนใจว่าในการประชุมสมัยสามัญของคณะกรรมการมรดกโลกที่กำลังจะมีขึ้นอีกครั้งที่เมืองเซบีย่า ประเทศสเปน ครั้งนี้จะมีการทบทวนการตัดสินใจในกรณีปราสาทพระวิหารใหม่หรือไม่ เพราะคงไม่อาจปฏฺเสธได้ว่าความสัมพันธ์ที่เลวร้ายลงเรื่อยๆระหว่างไทย – กัมพูชา เป็นผลกระทบโดยตรงจากการตัดสินใจภายใต้ปัญหาที่ยังไม่ได้รับการแก้ไขของ UNESSCO และที่สำคัญคือยังมีข้อน่ากังขาอยู่ไม่น้อยถึงความรีบเร่งการพิจารณา

แน่นอนว่าทั้งฝ่ายไทยและกัมพูชาเห็นตรงกันในเรื่องความเหมาะสมอย่างยิ่งของปราสาทพระวิหารในการเป็นมรดกโลก แต่การขึ้นทะเบียนเป็นมรดกโลกเฉพาะตัวปราสาทนั้นยังเป็นคำถามที่ค้างคาในใจนักวิชาการทางด้านประวัติศาสตร์ โบราณคดี เพราะมันสะท้อนภาพลักษณ์อันความแหว่งวิ่นของประวัติศาสตร์ที่ทรงคุณค่า ความเป็นมรดกโลกของปราสาทพระวิหารอาจถูกลดทอนเหลือเพียงความเป็นสถาปัตยกรรมที่สะท้อนความวิจิตรงดงามทางเชิงช่าง แต่มันไม่อาจเชื่อมร้อยเข้ากับบริบทอื่นๆในพื้นที่ได้เลย

ในการบรรยายทางวิชาการของ รศ.ดร.ศักดิ์ชัย สายสิงห์ นักวิชาการด้านประวัติศาสตร์ศิลปะ คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร เมื่อวันที่ 11 ก.ค. 2551 โครงการสนทนาวันศุกร์ ที่หอประชุมมหาวิทยาลัยศิลปากร ทำให้ได้เห็นการสูญเสียความหมายเหล่านั้น เขายังได้สะท้อนสภาพทางการเมืองของฝ่ายไทยก่อนการพิจารณาการเป็นมรดกโลกของปราสาทพระวิหารรวมถึงประเด็นสำคัญทางวิชาการที่ทำให้มองเห็นบริบทที่เชื่อมโยงกันระหว่างคน พื้นที่ เวลา และประวัติศาสตร์ แต่ทั้ง UNESSCO และรัฐบาลไทยเองกลับไม่ใส่ใจในข้อมูลนี้มากนัก

รศ.ดร.ศักดิ์ชัย ได้ทำการสำรวจทางโบราณคดีหลังการประชุมคณะกรรมการมรดกโลกที่ไครซ์เชิร์ช ประเทศนิวซีแลนด์ โดยกระทรวงต่างประเทศในรัฐบาลพล.อ.สุรยุทธ์ จุลานนท์ ได้มอบหมายให้ทำข้อมูลเพื่อใช้เป็นข้อแย้งตามเงื่อนไขที่ต้องการให้กัมพูชาเจรจากับไทยเรื่องความทับซ้อนในพื้นที่เขาพระวิหารเพราะทางกัมพูชาได้ขอขึ้นทะเบียนมรดกโลกเพียงฝ่ายเดียว ทำให้ทางกัมพูชาต้องการหลักฐานว่าไทยรับรองต่อการร้องขอดังกล่าว เขากล่าวว่าเมื่อการสำรวจเสร็จสิ้นข้อมูลนี้ไม่มีการเผยแพร่เพราะติดระเบียบราชการ แต่ฝ่ายวิชาการได้นำเสนอข้อมูลนี้ต่อทางกระทรวงต่างประเทศในรัฐบาลสมัคร สุนทรเวช แล้วและได้รับการยืนยันจากทางกระทรวงว่าเป็นข้อมูลที่ดี แต่ไม่ต้องรีบนำเสนอ รอให้ผ่านการประชุมมรดกโลกที่ ควิเบก แคนาดา ไปแล้วจึงค่อยนำเสนอ และอีก 2 ปี จึงค่อยนำข้อมูลนี้มาใช้

ซึ่งนั่นหมายความว่าอาจสายเกินไปแล้ว…

หลังผ่านการประชุมที่ควิเบก ข้อมูลดังกล่าวจึงได้ออกสู่สาธารณะ และให้เห็นข้อสังเกตที่น่าสนใจว่าแท้จริงแล้วในกระบวนการพิจารณาการขึ้นทะเบียนมรดกโลกเฉพาะปราสาทพระวิหารครั้งนั้น ICOMOS สากล (องค์กรที่ปรึกษาทางวิชาการของ UNESSCO) อาจทำการเบี่ยงประเด็นทางวิชาการและใช้คำที่ไม่เป็นกลางที่เป็นประโยชน์แก่ทางกัมพูชา

รศ.ดร.ศักดิ์ชัย กล่าวว่า หลักฐานสำคัญที่กัมพูชาใช้ในการขอขึ้นทะเบียนปราสาทพระวิหารเป็นมรดกโลก คือการระบุว่ามีชุมชนดั้งเดิมในเขตประเทศกัมพูชาเคยใช้ปราสาทพระวิหารเปรียบเสมือนศูนย์กลางจักรวาล (แบบโบราณ) แต่เมื่อวิเคราะห์จากหลักฐานที่พบในชุมชนที่กัมพูชากล่าวอ้างแล้ว พบว่า ชุมชนดังกล่าวเป็นชุมชนในสมัยบายน (มีอายุในพุทธศตวรรษที่ 18 นับถือศาสนาพุทธ นิกายมหายาน) ในขณะที่ปราสาทพระวิหารสร้างขึ้นก่อนหน้านั้น คือมีอายุในสมัยปาปวน ( ราวพุทธศตวรรษที่ 16 หรือก่อนหน้านั้นประมาณ 200 ปี) และที่สำคัญปราสาทพระวิหารเป็นศานสถานที่สร้างในศาสนาฮินดู ลัทธิไศวนิกาย ไม่ใช่พุทธศาสนา นิกายมหายาน

นอกจากนี้ หลักฐานด้านจารึกยังระบุว่า พระเจ้าสุริยวรมันที่ 1 ได้มาปกครองบริเวณนี้ซึ่งเป็นพื้นที่ของกลุ่มคนผิวดำที่เคยก่อกบฎบ่อยๆ เป็นดินแดนนอกเขตพระนครจึงได้สร้างศาสนสถานไว้เพื่อสร้างความภักดีแต่ปกครองได้เพียงรุ่นเดียว

“หลักฐานที่พบ (ที่ปราสาทพระวิหาร) ล้วนเกี่ยวข้องกับไศวนิกาย เป็นการสร้างศาสนสถานเพื่ออ้างอิงถึงเขาพระสุเมรุหรือเขาไกรลาสที่อยู่ของพระศิวะที่สัมพันธ์กับศาสนาฮินดู” เขากล่าว

รศ.ดร.ศักดิ์ชัย กล่าวต่อไปว่า ในรายงานของ ICOMOS สากล (ที่ยื่นให้คณะกรรมการมรดกโลกพิจารณา) ระบุว่า ชุมชนในกัมพูชา (สมัยบายน) ใช้เขาพระวิหารเป็นศูนย์กลางจักรวาลและใช้สระน้ำจากเขาพระวิหาร ถ้ามองจากชุมชนนี้ไปทางเขาพระวิหารจะมองเห็นเป็นห้ายอดเหมือนเขาพระสุเมรุ แต่แท้จริงแล้วโบราณสถานที่พบบริเวณชุมชนที่อ้างถึงนอกจากสร้างในสมัยบายนซึ่งสร้างในสมัยหลังแล้วยังพบเพียงอโรคยาศาล (ศาลบนบานรักษาโรคตามจุดห่างไกลในสมัยบายน) ซึ่งสันนิษฐานว่าพื้นที่นี้อาจจะเป็นป่ามาก่อน

“หากกล่าวถึงความสัมพันธ์ของเขาพระวิหารกับชุมชนโบราณ จากการสำรวจพบศิวลึงค์บนลานหินและมีลำห้วยเล็กๆที่เส้นแบ่งดินแดนชั่วคราวในปัจจุบัน เมื่อมองจากศิวลึงค์ไปจะเห็นยอดปราสาท ในสมัยโบราณจะมีสายน้ำที่ไหลจากปราสาทมาผ่านศิวลึงค์ เป็นสายน้ำศักดิ์สิทธิ์เหมือนที่พนมกุเลนต้นน้ำเสียมเรียบ (กบาลสเปรียญ มีศิวลึงค์เล็กๆมากมายในลำธาร) มีภาพสลักนารายณ์บรรทมสินธุ์มากมายในสายน้ำ เป็นสายน้ำศักดิ์สิทธิ์ที่พิธีกรรมสรงน้ำตามธรรมชาติแล้วและไหลไปยังเมืองพระนคร

ส่วนน้ำจากเขาพระวิหารนั้นจะไหลไปลงที่สระตราวซึ่งเป็นแหล่งเก็บน้ำไว้ใช้สำหรับศาสนสถานและชุมชนที่อยู่รอบๆ หรือชุมชนที่อยู่เบื้องล่าง (พบหลักฐานบนพื้นที่ราบฝั่งไทยมีชุมชน) สายน้ำที่ผ่านศิวลึงค์คือพิธีกรรมทางศาสนาตามธรรมชาติ สายน้ำคือตัวที่กำหนดได้ว่าผู้ใช้สายน้ำศักดิ์สิทธิ์คือชุมชนที่สายน้ำไปถึง”

รศ.ดร.ศักดิ์ชัย ยังชี้ให้เห็นว่า จากการศึกษาภาพถ่ายทางอากาศทำให้เห็นสายน้ำจากสระตราวไหลไปรวมกันที่อ่างเก็บน้ำขนาดใหญ่ ปัจจุบันเรียกโนนหนองกะเจาและบริเวณใกล้เคียงซึ่งอยู่ในฝั่งไทย และจากการสำรวจทางโบราณคดีพบว่ามีชุมชนอยู่รอบๆ บริเวณนั้น มีหลักฐานที่พบคือเครื่องถ้วยเป็นแบบเขมรที่มีอายุร่วมสมัยกับปราสาทพระวิหาร

ส่วนประเด็นที่เกี่ยวกับบันไดทางขึ้นซึ่งอยู่ด้านเหนือนั้น การวางตัวของสันเขาดูสอดคล้องกับชุมชนที่อยู่เบื้องล่างที่ต้องเดินทางขึ้นไปทำพิธีกรรมจากทางด้านหลักนี้ เนื่องจากแนวคิดการสร้างศาสนสถานบนยอดเขาทางเดินจะมีเสานางเรียง และยกระดับเป็นชั้นๆ แต่ละชั้นมีโคปุระ มีสะพานนาค แสดงให้เห็นถึงแนวความคิดในการก่อสร้างว่าเป็นสะพานสายรุ้งที่ทอดผ่านจากโลกมนุษย์ไปสู่สวรรค์หรือยอดเขาพระสุเมรุ ดังนั้น ทางขึ้นด้านหน้าจึงเป็นทางหลักที่แสดงให้เห็นถึงการใช้เส้นทางของชุมชน

“ในจารึกกล่าวถึงชุมชนที่อยู่ที่ราบตามเชิงเขา ที่ว่ามีเส้นทางขึ้นทางด้านอื่นๆ เช่น ทิศตะวันออก (ขึ้นมาจากเขมรต่ำ) ก็อาจเป็นไปได้ คงใช้สำหรับพวกพราหมณ์หรือข้าทาสที่ขนของสำหรับทำนุบำรุงศาสนสถานหรือใช้สำหรับทำพิธีกรรม หรืออาจจะเป็นเส้นทางที่ตัดใหม่ขึ้นในสมัยหลังสำหรับผู้ขึ้นมาทำพิธีกรรม แต่เส้นทางที่สำคัญคือทางขึ้นด้านหน้าที่ถูกต้องตามประเพณีในกรณีที่มีพิธีกรรมทางศาสนา” รศ.ดร.ศักดิ์ชัยกล่าว

จากนั้นเขายังได้ตั้งข้อสังเกตว่า การขึ้นทะเบียนปราสาทพระวิหารเป็นมรดกโลกเฉพาะส่วนตัวปราสาทจะทำให้ขาดองค์ประกอบสำคัญคือ ‘คน’ ที่เป็น ‘ผู้สร้าง’ และ ‘ผู้ใช้’ ศาสนสถานนี้ และทำให้ไม่ครบตามหลักเกณฑ์การเป็นมรดกโลกของ UNESSCO เรื่องความเป็นของแท้ดั้งเดิม อีกทั้งการขึ้นทะเบียนเฉพาะปราสาทเท่ากับตัดขาดระหว่างศาสนสถานกับผู้ใช้ที่อยู่ข้างล่างออก เป็นการเบี่ยงเบนประเด็นและไม่ใช้ข้อมูลวิชาการ

รศ.ดร.ศักดิ์ชัย เห็นว่า การขึ้นทะเบียนเป็นมรดกร่วมกันอาจเป็นทางออกที่ดีที่สุดในการมองพื้นที่ทั้งบริบท (แม้เป้าหมายจะลงท้ายแบบเดียวกับแนวทางของนายกรัฐมนตรี แต่เงื่อนไขต่างกัน)

ถึงวันนี้ข้อมูลที่ รศ.ดร.ศักดิ์ชัย เคยนำเสนอยังไม่ถูกให้น้ำนักมากนัก ซึ่งการมองข้ามบริบทอื่นๆโดยเน้นไปที่เรื่องดินแดนและความมั่นคงอย่างเดียวเคยเป็นบทเรียนราคาแพงที่เกิดขึ้นหลายครั้งของสังคมไทย และไม่แตกต่างอะไรนักกับกรณีปัญหาใน 3 จังหวัดชายแดนใต้ ซึ่งกว่าจะเริ่มหันมามองบริบทของ คน ความเชื่อ พื้นที่ และประวัติศาสตร์ สถานการณ์ก็ดูจะบานปลายไปเรื่อยๆ

การนิ่งเฉยต่อองค์ความรู้และยอมรับการบิดเบือนทางวิชาการอาจทำให้เกิดความสับสนและกลายเป็นความขัดแย้งใหญ่โตของคนรุ่นหลังเพราะเขาอาจถูกแต่งเติมภาพในอดีตภายใต้อารมณ์ความรู้สึกของความเป็นชาตินิยมที่หล่อเลี้ยงด้วยความเชื่อมากกว่าเหตุผล คงเป็นเรื่องที่น่าเสียใจอย่างยิ่งหากองค์กรสากลพูดเรื่องคุณค่าทางด้านวัฒนธรรมของมวลมนุษยชาติอย่าง UNESSCO เองก็ดูจะเหมือนเมินเฉยและไม่ได้ให้ความสำคัญต่อปัญหาแบบนี้ที่จะเกิดขึ้นในอนาคต ทั้งที่กรณีพิพาทของไทย – กัมพูชา ที่รุนแรงขึ้นได้สะท้อนผลงานของประวัติศาสตร์ชาตินิยมออกมาแล้ว ปรากฏการณ์แบบนี้ยังคงเกิดขึ้นซ้ำรอยได้อีกเสมอหากประวัติศาสตร์ยังคงถูกแต่งแต้มและยอมรับอย่างสากล ประวัติศาสตร์จะกลายเป็นเครื่องมือของผู้แสวงหาอำนาจต่อไปเช่นเดิมซึ่งนั่นคงไม่ใช่คุณค่าสำหรับมวลมนุษยชาติที่แท้จริงอันเป็นเป้าหมายขององค์กรอย่าง UNESSCO เลย  

ดังนั้น ในการประชุมคณะกรรมการมรดกโลกที่กำลังจะมีขึ้นอีกครั้งที่ประเทศสเปนในระยะเวลาอันใกล้นี้ นอกจากรัฐบาลไทยจะยื่นคัดค้านการเป็นมรดกโลกด้วยเหตุผลของการสร้างความขัดแย้งระหว่างประเทศแล้ว อาจยังต้องทำหน้าที่ตรวจสอบทางวิชาการในกระบวนการพิจารณาการเป็นมรดกโลกอย่างจริงจังด้วย เพราะนั่นอาจเป็นเข็มทิศสำคัญที่นำไปสู่ทางออกของกรณีปราสาทพระวิหาร และไทย – กัมพูชา ว่าควรจะจบอย่างลงตัวได้อย่างไร

เผยแพร่ครั้งแรกใน www.prachatai.com 19 มิถุนายน 2552

เมื่อวาน (8 มิ.ย.52) รายการเปิดปม สถานี TPBS นำเรื่อง สัมปทานโรงโม่ทับแหล่งโบราณคดี มาออกอากาศ สุดท้ายเรื่องที่กังวลก็เกิดอย่างซ้ำแล้วซ้ำอีก….ประเทศนี้ไม่สนใจประวัติศาสตร์ ไม่สนใจชีวิตคนร่วมประวัติศาสตร์ และไม่สนใจอะไรเลยนอกจากเงินที่เข้ากระเป๋าคนไม่กี่คน  

 ปัจจุบันโรงโม่ยังดำเนินการระเบิดภูเขาซึ่งเป็นแหล่งโบราณคดี ‘เขาหน้าวังหมี’ ในจังหวัดกระบี่ โดยไม่สนคำคัดค้านจากกรมศิลปากรที่ฟ้องร้องในข้อหาบุกรุกทำลายโบราณสถาน ตัวแทนจากอุตสาหกรรมจังหวัดยกหลักฐานอย่างหน้าด้านว่าในหนังสือของกรมศิลปากรบอกเพียงว่า จากการสำรวจขุดพบ ‘วัตถุสิ่งของ’ ไม่ใช่ ‘โบราณวัตถุ’ และของที่พบต้องส่งไปตรวจด้วยวิทยาศาสตร์จากต่างประเทศ ระหว่างนั้นสามารถดำเนินการระเบิดไปพลางได้ ซึ่งนี่อาจเป็นบทเรียนครั้งสำคัญของคนทำงานโบราณคดีที่ถูก ‘ภาษาทางกฎหมาย’ ยอกย้อนอย่างเจ็บแสบ ต่อไปในอนาคตการเลือกใช้ภาษาเพื่อสื่อสารอาจต้องจำเพาะเจาะจงขึ้นเพื่อป้องกันคนหน้าด้านเอาไปใช้เป็นเครื่องมือ 

ผมลองย้อนไปหาข้อมูลเก่าๆ พบข่าวในหนังสือพิมพ์ข่าวสดที่เปิดข้อมูลทางโบราณคดีออกมาอย่างชัดเจน แต่โรงงานก็ไม่ได้สนใจจะอ้างถึง

 จำได้ว่าต้นปี 2550 ผมเคยเขียน ‘ความห่วงใยจากคนโบราณคดีถึง ‘แหล่งโบราณคดีถ้ำหลังโรงเรียน’ เมื่อเพื่อนคนหนึ่งโทรมาบอกว่า ภูเขาเทือกเดียวกับ ‘แหล่งโบราณคดีถ้ำหลังโรงเรียน‘ กำลังถูกบริษัทเอกชนขอสัมปทานระเบิด ตอนนั้นผมกังวลว่าข้อมูลทางโบราณดคีจะไปเอื้อต่อทุนคือให้มีการขุดแล้วก็เซ็นอนุมัติไป แต่คราวนี้ผิดคาด คือไม่เซ็นอนุมัติ แต่กระนั้นประเทศนี้ก็สามารถปล่อยให้แหล่งโบราณคดีของโลกถูกรุกรานได้ หรือแม้เป็นเขาคนละเทือกแต่เป็นที่รู้กันดีว่าจังหวัดกระบี่เป็นแหล่งอารยธรรมที่สันนิษฐานกันว่าอาจเป็น ‘ประตูสู่สุวรณภูมิ’ เมื่อครั้งอดีตกาลที่กำลังมีการศึกษาอย่างจริงจัง 

อาภรณ์ อุกฤษณ์ ศูนย์วัฒนธรรมจังหวัดกระบี่ ได้ให้ข้อมูลเพิ่มเติมว่า ผลการวิเคราะห็โบราณวัตถุที่พบในถ้ำหลังโรงเรียนครั้งล่าด้วยวิธีการใช้เครื่องมือทดสอบ คาร์บอน 14 โดย ศาสตราจารย์ ดร.ดั๊กลาส ดี. แอนเดอร์สัน พบว่า อายุประมาณ 43,000 ปี (อาจจะมากกว่านั้นแต่เครื่องมือที่ทันสมัยที่สุดในสหรัฐอเมริกาขณะนี้ วัดได้แค่นั้น) ขณะเดียวกันที่คลองท่อมเองก็ขุดค้นพบลูกปัดมากมาย หากตามรอยลูกปัดไปแล้วจะเห็นความสัมพันธ์กับอินเดียมาตั้งแต่สมัยก่อนประวัติศาสตร์เลยทีเดียว 

ผมคงไม่หวังอะไรมาก แต่บางทีอาจถึงเวลาแล้วเหมือนกันที่คนโบราณคดีต้องออกมาเทคแอคชั่นต่อสังคมบ้าง เสาหลักทางวิชาการโบราณคดีอย่างคณะโบราณคดี ไม่ว่าอาจารย์หรือนักศึกษาคงต้องตอบคำถามอย่างมีน้ำหนักให้สังคมเสียทีว่าหากเราเสียแหล่งโบราณคดีหน้าวังหมีไปแล้วมันหมายุถึงอะไร

อย่าให้เหมือนกรณีเขาพระวิหารที่กว่าจะออกมาบอก ‘คำตอบ’ สำคัญทั้งทีมันก็…สายไปเสียแล้ว 

ขุนพลน้อย

8 มิ.ย. 52

19 กันยายน 2551

“ผมรู้สึกภูมิใจยิ่งที่สามารถคว้าเหรียญทอง สร้างชื่อเสียงให้แก่ประเทศไทย แต่ก็แอบน้อยใจบ้างที่เงินอัดฉีดของพวกเราจากรัฐบาลน้อยกว่าคนปกติ นี่ถ้าได้สักครึ่งหนึ่งของพวกเขาก็คงดี”

“อย่างไรก็ตาม ผมขอรับใช้ชาติต่อไปใน ลอนดอนเกมส์ 2012 ซึ่งคงเป็นครั้งสุดท้ายแล้ว หลังกลับถึงเมืองไทยผมจะเดินทางไปแก้บน 3 ที่ ได้แก่ กรมหลวงชุมพร, ดอนเมือง และสระแก้ว ส่วนโครงการใช้เงินตอนนี้ผมยังไม่มีแผนทำอะไรเป็นพิเศษ ขอเก็บเงินไว้เป็นทุนการศึกษาแก่ลูกๆ ทั้งสามคน”

นี่คือเสียงของ ประวัติ วะโฮรัมย์ เหรียญทองหนึ่งเดียวของไทย ในกีฬา ‘พาราลิมปิกเกมส์ 2008’ หลังเดินทางกลับถึงประเทศไทยในช่วงดึกวันพฤหัสบดีที่ 18 กันยายน 2551

แม้ว่าจะมีการต้อนรับอย่างอบอุ่นแต่ความเป็นคนที่ไม่เท่าเทียมกันยังคงเป็นภาพที่ฉายสะท้อนมาอย่างเด่นชัดมองเห็นได้ในสังคมที่ดูพิการแบบบ้านเรา

ผมนึกไม่ออกว่าทำไมคนที่เรายกเป็นฮีโร่ทางการกีฬาระหว่างคนปกติกับคนพิการจึงต้องได้ค่าตอบแทนไม่เท่าเทียมกัน บางทีนึกไปอีกว่าสำหรับกีฬาอย่างพาราลิมปิกแล้ว รัฐหรือแม้แต่คนในสังคมเองมองแค่การส่งเสริมให้มีผ่านๆไปแต่ละทีเท่านั้น เป็นมนุษยธรรมที่ดูโรยหน้าราวผักชี ในขณะที่ประเทศจีนซึ่งถูกโจมตีเรื่องมนุษยชนอย่างหนักหน่วงตลอดมา แต่สำหรับกีฬาคนพิการความสำเร็จเกิดจากการใช้ความทุ่มเทและให้ความสำคัญต่อตัวนักกีฬาอย่างชัดเจนจึงมีการเก็บตัวฝึกซ้อมกันถึง 2 ปี แต่สำหรับไทยทำกันเพียงแค่ 3 เดือน  

สุดท้ายแล้วชัยชนะยังคงเป็นที่สิ่งที่เรายึดถือ เรายังมองไม่เห็นคนอื่นๆอีกมากมาย แม้แต่ทีมงานต่างๆที่ช่วยกันปั้นนักกีฬาสักคนจนประสบความสำเร็จขึ้นมา หรือคนไม่ได้เหรียญอะไรเลยทั้งกีฬาคนปกติและกีฬาคนพิการเราก็มองไม่เห็นและไม่เจือกำลังใจไปคิดถึงและมอบให้

เงินรางวัลอาจเป็นสิ่งที่สร้างแรงใจนักกีฬาก็จริง แต่สำหรับตัวนักกีฬาความภูมิใจที่คนอื่นๆร่วมยินดีด้วยอาจเป็นรางวัลที่ภูมิใจเช่นกัน สำหรับ ‘ประวัติ’ หรือนักกีฬาพิการคนอื่นๆคงไม่ได้น้อยใจแค่เรื่องเงินรางวัลแน่ๆ แต่ความรู้สึกร่วมยินดีมันก็ช่างแตกต่างกับบรรยากาศโอลิมปิกอย่างสิ้นเชิง

อาจเป็นเพราะกีฬาต่างๆในพาราลิมปิก คนธรรมดาปกติร่วมเล่นไม่ได้จึงไม่มีอารมณ์ร่วม แต่หากลองตั้งใจดูเกมส์แข่งขันแล้ว ความตื่นเต้นเร้าใจมันมีไม่แพ้กันเลยทีเดียว ยิ่งหากเพียงเรามีผู้บรรยายที่เข้าใจในเกมส์ต่างๆวิเคราะห์เทคนิคลูกเล่นได้ถึงแก่นเพิ่มขึ้นอีก การชมกีฬาและมีอารมณ์ร่วมไปกับนักกีฬาคงมีขึ้น

แล้วเราจะรู้ว่า ‘เหรียญ’ เหล่านั้นไม่ได้มาได้ง่ายๆหรอก

ผู้พิการไม่ใช่เพียงผู้รอโอกาสที่สังคมไทยหยิบยื่นให้ แต่เขาสร้างและไขว่คว้ามันด้วยตัวเอง ไม่ต้องสนหรอกว่าเขาเป็นอย่างไร หากเขาทำหน้าที่ได้สมแก่ความภูมิใจในฐานะคนคนหนึ่งได้แล้ว ทำไมเขาจึงไม่สมควรได้รับสิ่งที่เท่าเทียมกันในโลกที่บอกว่ามนุษย์เกิดมาเท่ากัน   

ขุนพลน้อย    

12 สิงหาคม 2551

วันนี้เป็นวันที่ 12 สิงหาคม หรือวันแม่แห่งชาติ เคยเขียนถึงเรื่องนี้ไว้ที่หนึ่งจึงขอย้อนกลับเอาอ่านเก่าๆมาลงอีกครั้ง

ในวันๆเดียวกันกลับมีเรื่องราวให้เรารับรู้มากมายหลายมิติ เชื่อหรือป่าว มีเรื่องราวจะเล่าให้ฟัง 

แม่แห่งชาติ

 หากลองพลิกไปดูบนหน้าปฏิทิน คงจะสังเกตเห็นตัวเลขสีแดงมากมาย หลายวันในสีแดงนั้นเป็นสัญลักษณ์ที่บอกว่าวันนั้นเป็นวันสำคัญ แน่นอนว่าเมื่อเห็นความยินดีคงตามมาเพราะจะได้หยุดทำงานหรือหยุดเรียนเป็นพิเศษ แต่ในเชิงคุณค่าและความหมาย เคยลองหันมาตั้งคำถามกับวันสำคัญๆเหล่านั้นว่าแท้จริงแล้วสำคัญเพียงใด…กับใคร ? วันเหล่านั้นหลายวันทีเดียวที่มักมีคำว่า ‘แห่งชาติ’ พ่วงท้าย หากมองกลับไปในคำถาม จะพบอีกว่าวันแห่งชาติเหล่านั้นมักจะวันสำคัญของใครในฐานะปัจเจกบุคคลที่มีฐานะทางสังคมวัฒนธรรมพิเศษเสียมากกว่าที่จะมีความพิเศษในทางสัมพันธ์กับสังคม  

พรุ่งนี้จะถึงวัน ‘แห่งชาติ’ อีกหนึ่งวัน คือ 12 สิงหาคม ซึ่งถูกกำหนดให้เป็น ‘วันแม่แห่งชาติ’ ในความหมายหนึ่ง คือ วันคล้ายวันพระราชสมภพของสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ และนำคำว่า ‘แม่’ ไปพ่วงให้เป็นอีกความหมายหนึ่ง เพื่อให้กลายเป็นวัน ‘แห่งชาติ’ ที่เป็นอีกวันสำคัญหนึ่งบนปฏิทินไทย ซึ่งอาจจะเบลอความหมายกันระหว่างวัน ‘พระราชสมภพ’ ของบุคคลในสถาบันที่มีสถานะพิเศษทางสังคม กับวัน ‘แม่’ ซึ่ง ‘ความเป็นแม่’ เป็นเรื่องของการให้ความสำคัญเป็นปัจเจกบุคคลตามลักษณะสังคมวัฒนธรรม และวัน ‘แห่งชาติ’ ที่ทำให้เกิดวาระสำคัญร่วมกันไป ความหมายทางความรู้สึกทั้งทางปัจเจกบุคคล สังคมและวัฒนธรรมจึงถูกทำให้รู้สึกร่วมกันไปกับบุคคลในสถาบันที่มีสถานพิเศษทางสังคม จึงหลอมกลายเป็นอำนาจอันยิ่งใหญ่ทางวัฒนธรรมที่เรียกว่า ‘แม่ของชาติ’ 

ความจริงแล้ว ‘ความเป็นแม่’ ที่ถูกโยงความหมายเข้ากับ ‘ชาติ’ นั้น เกิดขึ้นด้วยการจัดงานวันแม่ครั้งแรกในวันที่ 10 มีนาคม 2486 ณ สวนอัมพร โดยกระทรวงสาธารณสุข แต่เนื่องจากเป็นช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 งานวันแม่ปีต่อมาจึงถูกงด จนกระทั่งวันที่ 15 เมษายน 2493 คณะรัฐมนตรี (สมัยจอมพลป. พิบูลสงคราม เป็นนายรัฐมนตรี) ได้ประกาศรับรองวันแม่ตามที่สำนักวัฒนธรรมฝ่ายหญิง สภาวัฒนธรรมแห่งชาติ เสนอ ซึ่งงานครั้งแรกนั้นสำเร็จด้วยดีและประชาชนสนับสนุน จนสามารถขยายขอบข่ายของงานได้กว้างขวาง
 

ต่อมาเมื่อสภาวัฒนธรรมแห่งชาติถูกยุบงานวันแม่จึงถูกยกเลิกตามไปด้วย จนกระทั่งสมาคมครูคาทอลิกแห่งประเทศไทยรื้อฟื้นงานวันแม่ขึ้นใหม่ โดยกำหนดให้วันที่ 4 ตุลาคม เป็นวันแม่ แต่จัดใน พ.ศ.2515 เพียงปีเดียวก็เลิกไป จนกระทั่งปี 2519 คณะกรรมการอำนวยการสภาสังคมสงเคราะห์แห่งประเทศไทย ในพระบรมราชูปถัมภ์ ได้กำหนดวันแม่โดยให้ถือเอาวันพระราชสมภพของสมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ 12 สิงหาคม เป็นวันแม่แห่งชาติ และกำหนดดอกมะลิเป็นดอกไม้สัญลักษณ์ของวันแม่ และวันนี้แทนวันแม่มาจนทุกวันนี้ 

ดังนั้นคงนับได้ว่า ตั้งแต่ พ.ศ. 2486 เป็นต้นมา ‘ความเป็นแม่’ อันเป็นความรู้สึกของปัจเจกบุคคลตามธรรมชาติที่เป็นไปตามสังคมและวัฒนธรรมได้ถูกผ่องถ่ายไปสู่ ‘ชาติ’ ที่เข้มข้นขึ้นในยุค ‘รัฐนิยม’ สมัยจอมพล ป. พิบูลสงคราม และและผูกโยงไปหา ‘แม่ของชาติ’ ซึ่งอีกทางหนึ่งก็คือผู้ที่เป็นสัญลักษณ์ของพลังฝ่ายสมบูรณาญาสิทธิราชย์อยู่ในที

ในวันพระราชสมภพของสมเด็จพระนางเจ้าฯ  ซึ่งวันแม่แห่งชาติครั้งนี้อาจเกิดขึ้นภายใต้การผนวกแนวทางจากรัฐชาตินิยมเข้ากับพลังฝ่ายสมบูรณาญาสิทธิราชย์ และหลังจากมีวันแม่แห่งชาติครั้งนี้ได้ไม่นาน เหตุการณ์ 6 ตุลา 2519 ก็เกิดขึ้น วันนั้นอาจเป็นวันที่ป่าเถื่อนที่สุดอีกวันหนึ่งของประวัติศาสตร์มนุษยชาติที่ไม่ขออธิบายไว้ ณ โอกาสอันเป็นมงคลกาลของสังคมไทยในเวลานี้ ทว่าสำหรับสังคมไทยเอง 6 ตุลา 2519 ยังทรงความหมายและคุณค่าที่ควรนำไปเป็นบทเรียนสำคัญสำหรับปัจจุบันและอนาคต แต่วันอย่างนี้กลับไม่เคยมีตัวสีแดงปรากฏขึ้นเลยบนปฏิทินไทยตลอด 30 ปีที่ผ่านมา ! 

แม่แห่งอุษาคเนย์           ในส่วนนี้จะขอพูดเรื่อง ‘แม่’ ในอีกมิติหนึ่ง เพื่อจะได้ทบทวนความรู้ในคำว่า ‘แม่’ ที่ขยายความได้มากกว่าเรื่องของความรู้สึก  ‘แม่’ นอกจากมีความหมายทางความรู้สึกต่อปัจเจกบุคคลแล้ว ยังมีความหมายในทางวัฒนธรรมด้วย โดยเฉพาะ ‘ความเป็นแม่’ ในสังคมอุษาคเนย์ที่เราอยู่อาศัยนี้ค่อนข้างจะอธิบายความหมายในทางที่แตกต่างกับ ‘แม่’ และ ‘ชาติ’ ในวันที่ 12 สิงหาคม อย่างสิ้นเชิง 

‘ความเป็นแม่’ ในสังคมอุษาคเนย์ไม่มีเรื่องราวให้สืบสาวเกี่ยวข้องกับความเป็น ‘ชาติ’ เพราะความเป็นชาติเป็นเรื่องที่มาทีหลังเมื่อประมาณ 100 ปีมานี้เอง และ ‘ความเป็นแม่’ ก็ไม่ได้หมายถึงความเป็น ‘ผู้หญิง’ ที่มี ‘ลูก’แต่กลับหมายถึงเรื่องราวของ ‘องค์ความรู้อันยิ่งใหญ่ของมนุษยชาติ’ ที่ผู้ชายก็มี ‘ความเป็นแม่’ ได้ 

11 สิงหาคม ปีกลาย สบโอกาสไปฟัง รศ.ปรานี วงษ์เทศ จากภาควิชามานุษยวิทยา คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร อธิบายเรื่อง ‘แม่ในอุษาคเนย์’ ในเวทีวง ‘สนทนาวันศุกร์’ ‘ประชาไท’ เองก็เคยลงความเต็มเอาไว้ แต่จะขอสรุปนำความมากล่าวในที่นี้อีกสักครั้งในวาระกระแสที่จะต้องพูดถึงเรื่อง ‘แม่’ ในเวลานี้ของทุกปี ก่อนที่ช่วงค่ำๆจะต้องไปเฝ้าหน้าจอทีวีเพื่อรอฟัง ‘แม่ของชาติ’ ตรัสพระราชดำรัส  แม่ในสังคมอุษาคเนย์ก่อนการเข้ามาของพระพุทธศาสนานั้นค่อนข้างจะเป็นศูนย์กลางของสังคมหรือเรียกได้ว่าเป็นสังคมแบบนับญาติจากฝ่ายหญิง ซึ่งมีบทบาทในหลายทาง ในโครงสร้างทางเศรษฐกิจแม่จะมีบทบาทในการคุมทรัพยากรในระดับหนึ่ง เช่น ที่ดิน บ้าน ปัจจัยการผลิต ส่วนในด้านครอบครัว แม่มีบทบาทในการวิพากษ์วิจารณ์และการตัดสินใจเกี่ยวกับญาติ จึงเรียกได้ว่าแม่มีบทบาทที่สัมพันธ์กับอำนาจทั้งทางเศรษฐกิจและทางครอบครัว  นอกจากนี้ แม่ในสังคมอุษาคเนย์ยังเป็นศูนย์กลางทางวัฒนธรรมด้วย คือมีวัฒนธรรมที่สร้างคุณค่าหรือยกย่อง หรือสร้างภาพพจน์ของแม่ การทำหน้าที่แม่ถูกตอกย้ำด้วยการอบรมเลี้ยงดูที่ทำให้เด็กผู้หญิงได้เรียนรู้บทบาทของการเป็นแม่ตั้งแต่เด็ก เช่น การดูแลน้องหรือให้เด็กผู้หญิงเติบโตด้วยภาพพจน์ว่าตนเองมีความเหมาะสม เชื่อมั่น ภูมิใจในบทบาทความเป็นแม่ การที่แม่มีอำนาจรับผิดชอบในครอบครัวจึงเป็นความมั่นคงทางด้านจิตใจ ส่วนสามีหรือพ่อนั้นจะไปมีบทบาทรอบนอกบ้าน  ทั้งนี้ อำนาจของ ‘ความเป็นแม่’ ของผู้หญิงจะคลี่คลายไปเป็นอำนาจทางวัฒนธรรมอันได้รับการยอมรับผ่านการใช้ความรัก ความอะลุ่มอล่วย ความสัมพันธ์ จนกระทั่งไปสู่การมีบทบาทสูงในเศรษฐกิจนอกครัวเรือนเพื่อการทำมาหากินบางอย่าง เช่น การค้าขาย ดังจะเห็นว่าในตลาดมีแม่ค้ามากมาย หรือในสังคมชนชั้นกลาง ผู้หญิงก็มีบทบาทการทำงาน เช่น เป็นข้าราชการในจำนวนมาก  

การยอมรับแม่ในทางด้านจิตใจจะปรากฎในลักณะการประกอบพิธีกรรมต่างๆที่ได้รับการยอมรับอย่างสูง จนเจ้าแห่งพิธีกรรมต่างๆล้วนเป็นผู้หญิงทั้งสิ้น เพราะพิธีกรรมต่างๆ เพราะในรอบชีวิตของ ‘ความเป็นแม่’ นั้น มีตั้งแต่การตั้งครรภ์ การเกิด การอยู่ไฟ ฯลฯ จนหล่อมหลอมกลายเป็นอุดมการณ์ด้านความเชื่อของสังคมที่ยกย่องเพศหญิงมาก ภายหลังอุดมการณ์ความเป็นแม่ยังได้ส่งผ่านไปเป็นตำนานมากมาย เช่น ตำนานก่องข้างน้อย หรือมีการมีคำนำหน้าชื่อด้วยคำว่า ‘แม่’ ในสิ่งที่ยกย่อง เช่น แม่โพสพ แม่ธรณี เครื่องมือมีผีหญิงสถิต สิ่งเหล่านี้ล้วนแสดงความสำคัญของผู้ให้กำเนิดหรือผู้ผลิตเช่นกัน ก่อนการเข้ามาของพุทธศาสนา ผู้หญิงหรือแม่ยังเป็นผู้รักษาพยายาบาล อาจจะเป็นในรูปแบบคนทรง เช่น การเป็น ผีฟ้า ผีมด ผีเมง ปัจจุบันผู้นำทางพิธีกรรมในลาวทางใต้ก็ล้วนยังเป็นผู้หญิง และบทบาทที่เกี่ยวข้องมากได้แก่การทำอาหารเซ่นบูชาสังเวย ที่เป็นเช่นนี้เพราะอาหารคือทรัพยากรที่ผู้หญิงครอบครองมาตลอดตั้งแต่ในอดีตกาล ส่วนในการรักษาพยาบาลนั้นก็คงมาจากการที่ผู้หญิงต้องพบกับการเจ็บป่วยของลูก ความสามารถและประสบการณ์เหล่านี้จึงอยู่สำนึกที่ต้องดูแลลูกถ่ายทอดกันมา  แต่บทบาทเหล่านี้จะไม่รวมไปถึงในราชสำนักที่ได้รับอิทธิพลทางฮินดูจากอินเดียจึงเน้นที่ชายเป็นใหญ่ ซึ่งผู้หญิงอาจต้องถวายตัวเป็นบาทบริจาริกา ส่วนสำหรับพุทธศาสนาที่รัฐเป็นตัวกลางนำเข้ามาในภายหลังก็ได้มาสร้างความเป็นหน้าที่ความเป็นพลเมืองที่ดี ต่อมาเมื่อพุทธศาสนามีอิทธิพลมากขึ้นซึ่งก็ได้จำกัดบทบาทของแม่ในสังคมอุษาคเนย์ดั้งเดิมไปเช่นกัน ไม่ว่าจะเป็นในทางสังคมวัฒนธรรมหรือทรัพยากร เนื่องจากศาสนาพุทธเองก็ให้ความสำคัญกับเพศชายเป็นใหญ่ เช่น การไม่อนุญาตให้ผู้หญิงเป็นนักบวชหรือเป็นได้ยากกว่า ภายหลังทั้งศาสนาพุทธและฮินดูก็มีบทบาทมากขึ้นในสังคมอุษาคเนย์ (โดยเฉพาะสำหรับชนชั้นปกครอง – เสริมโดยผู้เขียน) ที่มีการสถาปนาของรัฐแบบสมบูรณาญาสิทธิราชย์  

รศ.ปราณี กล่าวว่า ภาพลักษณ์ความเป็นแม่ในสังคมไทยแบบปัจจุบันมีพื้นฐานมาจากอิทธิพลของรัฐสมัยสมบูรณาญาสิทธิราช ซึ่งรัฐแบบนี้มีระบบความเชื่อว่าประชาชนต้องอุทิศตนเพื่อพระมหากษัตริย์ เช่น ขุนนางก็คือข้าแผ่นดิน ผู้ชายส่วนใหญ่จึงมองว่าพระมหากษัตริย์คือเจ้าเหนือชีวิต และไม่มีเรื่องส่นตัว ดังนั้นเรื่องส่วนตัวต้องยกไปให้ผู้หญิงจัดการ จะได้ทำให้ผู้ชายมีความสุขสบายไม่มีความกังวลในทุกอย่างเพื่ออุทิศตนต่อพระมหากษัตริย์ จึงทำให้ผู้หญิงสมัยสมบูรณาญาสิทธิราชไม่มีตัวตน ซึ่งสามารถดูตัวอย่างได้จากแม่พลอยในเรื่องสี่แผ่นดิน เรื่องนี้เป็นนวนิยายแม่แบบเรื่องหนึ่งที่มีอิทธิพลอย่างยิ่งต่อสังคมชนชั้นกลาง ชนชั้นสูง รวมไปถึงนางเอกในนวนิยายอีกหลายเรื่องที่อุทิศตนแบบนี้  

อุดมการณ์แบบนี้ยังได้ส่งผ่านงานเขียนของสมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ (มีบทบาทสูงมากในสมัยรัชกาลที่ 5 ทั้งทางมหาดไทย ศึกษาธิการและทางประวัติศาสตร์ - เสริมโดยผู้เขียน) ที่ต้องการกำหนดบทบาทสิ่งที่เรียกว่ากุลธิดาที่ดีไม่ให้ฟุ้งซ่านแบบฝรั่ง ผู้หญิงจึงต้องเป็นทั้งแม่และเมียที่ดี เช่นการบอกว่า ลูกจะชั่วดีนั้นแม่ต้องรับผิดชอบเพราะคือครูคนแรกจึงต้องเป็นตัวอย่างที่ดี เมียห้ามไปก้าวก่ายหน้าที่การงานของลูกของผัว เมียต้องมีบทบาทของแม่ศรีเรือน มีหน้าที่เฉพาะในครัว เมื่อแก่ลงควรเข้าวัด งานสมเด็จกรมพระยาดำรงฯนี้เอง มีผลอย่างมากต่อสังคม เพราะต่อมาได้ถ่ายทอดอุดมการณ์แบบนี้ไปสู่ระบบการศึกษาสมัยใหม่หรือโรงเรียนด้วย เช่น การสอนเรื่องสมบัติผู้ดี การสอนเรื่องหน้าที่พลเรือนในบทบาทต่างๆ  รวมทั้ง วรรณกรรม นวนิยายสมัยใหม่ วรรณคดี ในสมัยรัตนโกสินทร์ รวมไปถึงการได้รับอิทธิพลจากการเป็นผู้หญิงสมัยวิคตอเรียที่ร่วมสมัยในเวลานั้น ทำให้ลักษณะผู้หญิงที่ดีต้องรักษาพรหมจารี และรักนวลสงวนตัว   ทั้งนี้ เมื่อเปรียบเทียบบทบาทความเป็นแม่ในสังคมอุษาคเนย์ดั้งเดิมกับสังคมตะวันตกสมัยวิคตอเรียที่มามีอิทธิพลมากขึ้นตั้งแต่สมัย รัชกาลที่ 5 จะเห็นว่าแตกต่างกันอย่างสิ้นเชิง ผู้หญิงตะวันตกยุควิคตอเรียนั้นแม้จะมีอำนาจ หรือบทบาทเหนือลูกทุกอย่าง แต่ในทางสังคมส่วนรวม ผู้หญิงจะไม่มีบทบาทในการตัดสินใจอะไรเลย ทั้งที่ในสงครามของผู้ชายตะวันตก ผู้หญิงจะต้องมีบทบาทแทนผู้ชายที่ไปรบโดยต้องทำงานุกอย่างแทนที่ผู้ชาย แต่พอผู้ชายกลับมาจากสงครามก็มาเอาบทบาทนั้นคืนหมด ส่วนผู้หญิงก็กลับไปเป็นเพียงแม่บ้านเหมือนเดิม ภายหลังผู้หญิงจึงตระหนักว่า ทำไมตนเองไม่มีส่วนร่วมเลย การเรียกร้องสิทธิและส่วนร่วมต่างๆจึงเกิดขึ้นในสังคมตะวันตกซึ่งเป็นเรื่องที่เพิ่งเกิดขึ้นไม่ถึงร้อยปีมานี้เอง บทบาทตรงนี้ต่างกันมากกับบทบาทของแม่ในสังคมอุษาคเนย์ดั้งเดิม ‘ความเป็นแม่’ ของสังคมอุษาคเนย์จึงเป็นเรื่องของ ‘องค์ความรู้ของความเป็นแม่’ ซึ่งมีบทบาทที่สำคัญต่อจิตสำนึกความเป็นมนุษย์ และสังคมไทยในก่อนยุคสมบูรณาญาสิทธิราชที่เคยให้ทั้ง ‘ความยกย่อง’ และ ‘อำนาจ’ อย่างทัดเทียมชาย   

อย่างไรก็ตาม จากความเปลี่ยนแปลงทางอุดมการณ์ในเรื่องความเป็นแม่ทั้งจากความเป็นรัฐแบบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ ศาสนาหรืออิทธิพลทางค่านิยมในสังคมตะวันตกยุควิคตอเรีย ‘ความเป็นแม่’ ถูกทำให้มองว่าเป็นเรื่องของสัญชาตญาณติดตัวหรือเรื่องธรรมชาติ ไม่ใช่เรื่อง ‘องค์ความรู้’ จึงทำให้ไม่มีอำนาจในสังคมปัจจุบัน ทั้งที่ ‘ความเป็นแม่’ ในความจริงคือองค์ความรู้ที่ยิ่งใหญ่และสำคัญมากต่อการสร้างมนุษยชาติ และผู้ชายเองก็ทำได้เพราะเป็นวัฒนธรรมที่เรียนรู้ได้ และมีผลการศึกษาที่น่าสนใจว่า พ่อที่เลี้ยงลูกคนเดียวก็สามารถมีพฤติกรรมทุกอย่างเหมือนแม่ สามารถเลี้ยงลูกได้ดีมากๆ เหมือนแม่ 

แต่ค่านิยมความเป็นแม่หรือความเป็นผู้หญิงในปัจจุบันถูกเน้นโดยอุดมการณ์ของรัฐ ทุกอย่างคือผลักภาระให้ผู้หญิง ทำให้ผู้หญิงต้องออกมาทำงาน เพราะบอกว่าผู้หญิงนั้นมีหน้าที่ต้องดูแลครอบครัว เมื่อยากจน เมื่อมีปัญหาเศรษฐกิจ ผู้หญิงก็ต้องออกมาทำงานโรงงานหรือบริการรับจ้างต่างๆผู้หญิงที่เคยเป็นเจ้าของชุมชน หมู่บ้าน ที่ดิน จึงไม่มีอีกแล้ว เพราะฉะนั้นต้องกลับมาตั้งคำถามว่า ศักดิ์ศรีความเป็นผู้หญิงที่เราพูดมา มีอยู่หรือไม่ในระบบบริโภค ทุนนิยม เสรีนิยมและสังคมที่มี ‘วันแม่แห่งชาติ’ทุกปี เวลานี้ยังมีเด็กผู้หญิงจำนวนมากและส่วนใหญ่ต้องมาทำงานรับจ้างเพื่อส่งเงินไปรองรับบ้านช่วยพ่อแม่ ซื้อที่ดิน กลบหนี้ ส่งน้องเรียน ส่งพี่ชายบวช แต่งงานหรือไปเป็นทหาร ซึ่งแม้จะมีผู้ชายที่รับผิดชอบแบบนี้เช่นกัน แต่สถิติเปรียบเทียบไม่ได้กับผู้หญิงที่มีรูปธรรมจำนวนมากที่แบกรับภาระครอบครัวและรับสภาพการกดดันเพราะการเกิดมาเป็นผู้หญิง ประเด็นนี้ รศ.ปราณี ได้กล่าวไว้ในช่วงท้ายของการเสวนาครั้งนั้นว่า “ปัจจุบันมีระบบโครงสร้างอะไร มีพื้นที่อะไรให้ความเป็นแม่และความเป็นผู้หญิงบ้าง เราเรียกร้องหาแม่ที่ดี เราเรียกร้องโครงสร้างของการสร้างมนุษย์ที่มีคุณภาพ แต่เรากลับมองว่าระบบความเชื่อเดิมที่ยกย่องเพศหญิง นิทานปรัมปราต่างๆ ที่ยกย่องเพศหญิงเป็นเรื่องที่งมงาย ดูถูกคนทรง ดูถูกแม่ชี ดูถูกงานการของผู้หญิงมาก ดูถูกการมีอารมณ์ของผู้หญิง ดูถูกวิธิคิดของผู้หญิง “ระบบอะไรที่รองรับความเป็นแม่ในสังคมปัจจุบัน ใครเป็นคนที่ต้องรับผิดชอบแม่ ใครอยากรับแม่ลูกอ่อนทำงาน ใครสามารถรับผิดชอบในการเลี้ยงดูเด็กจนเติบโตมีอาชีพได้ในสังคม ความเป็นแม่มีคุณค่าทางเศรษฐกิจหรือไม่ ในเมื่อสังคมทุกวันนี้เราประเมินทุกอย่างด้วยเงินโดยโยนความรับผิดชอบให้โรงเรียนอย่างเดียว  

“แต่สังคมไทยกลับมองเรื่องครอบครัวเป็นเรื่องเบาๆ ไร้สาระ น้ำเน่า เป็นเรื่องส่วนตัวที่สำคัญน้อยกว่าการเมือง เศรษฐกิจหรือเรื่องหุ้น หรือศาสนา แต่มนุษย์ทุกคนจะผ่านเรื่องน้ำเน่านี้ได้หรือ สิ่งที่ผู้หญิงสนใจจะมีคุณค่าต่ำไปหมด ไม่ว่าจะเป็นหนังสือ นิตยสาร การละคร ลิเก เพลง การสนใจเรื่องความงาม การที่ผู้หญิงสนใจเรื่องความสัมพันธ์ การเอาอกเอาใจ การรักใคร่เอาใจใส่ จนบางทีมันจุกจิกหยุมหยิมเกินไปจะถูกมองว่ามีคุณค่าต่ำ ทั้งหมดนี้เราจะเห็นภาพที่เป็นของผู้หญิงรวมทั้งความเป็นแม่ไม่มีคุณค่าในสังคมและมองว่าสิ่งเหล่านี้ไม่ใช่ความรู้” 

แม่แห่งชาติ (สากล)สุดท้าย อยากจะขอกล่าวถึงวันแม่แห่งชาติในต่างประเทศที่ที่ได้รับการยอมรับอย่างค่อนข้างเป็นสากลด้วย  

หลายประเทศในโลกก็มีวันแม่แห่งชาติเช่นกัน แต่จะระบุวันเวลาและเหตุผลหลากหลายกันไป แต่จะมีวันหนึ่งที่หลายประเทศเลือกนำไปใช้เป็นวันแม่แห่งชาติ อาจจะเป็นเพราะวันดังกล่าวมาจากการที่ ‘แม่’ ได้ทำในสิ่งที่มีความหมายไปในทางการ ‘ปกป้อง’ รวมทั้งและต่อต้านความรุนแรงด้วยประสบการณ์จาก ‘สงคราม’ วันดังกล่าวคือ ‘ทุกอาทิตย์ที่สองของเดือนพฤษภาคม’ ประเทศที่ใช้วันนี้เป็นวันแม่แห่ชาติได้แก่ สหรัฐอเมริกา แคนาดา, ไต้หวัน, สาธารณรัฐประชาชนจีน, ญี่ปุ่น, เดนมาร์ก, ตุรกี, นิวซีแลนด์, เนเธอร์แลนด์, บราซิล, เบลเยียม, เปรู, ฟินแลนด์, มอลตา, เยอรมนี, ลัตเวีย, สโลวาเกีย, สิงคโปร์, ออสเตรเลีย, ออสเตรีย, อิตาลี, เอสโตเนีย และฮ่องกง 

วันแม่วันนี้มีจุดเริ่มต้นมาจากกลุ่มผู้หญิงที่ทำงานรณรงค์ให้เกิดสันติภาพของบรรดาแม่ ที่ลูกสูญเสียลูกๆจากการสู้รบในสงครามกลางเมืองอเมริกัน ( ซิวิลวอร์ 1861-65 เป็นสงครามกลางเมืองระหว่างรัฐฝ่ายเหนือกับรัฐฝ่ายใต้ในอเมริกาซึ่งประทุขึ้นเพราะการประกาศเลิกทาสของอับราฮัม ลินคอน ซึ่งทำให้ฝ่ายใต้ซึ่งใชประโยชน์จากการทาสมากมายเพื่อทำการเกษตรกรรมประกาศอิสรภาพจนทำให้เกิดเป็นสงครามกลางเมือง) 

ต่อมา การสถาปนาให้วันอาทิตย์ที่ 2 ของเดือนพฤษภาคมเป็นวันแม่ มาจากการที่ ‘อันนา จาวิส’ แห่งเมืองฟิลาเดลเฟีย ซึ่งเป็นนักรณรงค์เพื่อสันติภาพได้รณรงค์เรียกร้องจนกระทั่งกลายเป็นกระแสสังคมที่แม้แต่ประธานาธิบดีแห่งสหรัฐต้องประกาศให้วันนั้นเป็นวันแม่  ‘อันนา’ มีแม่เป็นผู้หญิงที่เรียกร้องสันติภาพในยุคที่อเมริกาบอบช้ำจากสงครามกลางเมืองอย่างมาก ในช่วงที่ยังมีชีวิตอยู่ แม่ของอันนาเคยเรียกร้องให้มีวันที่เรียกว่า Mother’s Friendship Days เพราะสมัยนั้นผู้เป็นแม่ต้องสูญเสียลูกไปในสงครามกลางเมืองและมีชีวิตที่ระทม ทุกข์ วันแม่ในความหมายของเธอจึงเป็นการเรียกร้องให้ยุติสงครามและหันมาเชิดชูสันติภาพ  หลังจากเสียชีวิตไปแล้ว อันนาผู้เป็นลูกสาวก็สานต่ออุดมการณ์โดยเริ่มต้นจัดงานครบรอบการตายของ แม่ในโบสถ์แห่งหนึ่งในวันที่ 10 พฤษภาคม ของปี 1908 เธอตกแต่งให้โบสถ์สว่างไสวไปด้วยดอกคาร์เนชั่นสีขาวซึ่งเป็นดอกไม้โปรดของแม่ ซึ่งเป็นเหตุผลของการนำคาร์เนชั่นขาวมาเป็นดอกไม้ สัญลักษณ์ของวันแม่แห่งชาติในเวลาต่อมา  ปรากฏว่างานรำลึกถึงแม่ของอันนากลายเป็นงานที่ได้รับความสนใจจากสังคมมาก จนเธอตัดสินใจทำความฝันของแม่ให้เป็นจริงนั่นคือ สร้างวันที่เป็นสัญลักษณ์ของสันติภาพขึ้นมาอย่างเป็น ทางการ เธอตระเวณจัดงานรณรงค์ไปทั่วประเทศด้วยเป้าหมายที่วางไว้ว่าต้องการให้รัฐบาลประกาศให้วันอาทิตย์ที่ 2 ของเดือนพฤษภาคมของทุกปีเป็นวันแม่แห่งชาติ อันนาไม่ต้องใช้เวลานาน เพราะความที่ ‘แม่’ ถูกชูขึ้นมาเป็นจุดขายนั้น ไม่ว่าใครก็พร้อมซื้อไอเดียนี้  ปี 1910 รัฐเวสต์เวอร์จิเนียเป็นรัฐแรกที่ประกาศให้วันอาทิตย์ที่ 2 ของเดือนพฤษภาคมเป็นวันแม่ของรัฐ ปีถัดมา แทบทุกรัฐประกาศแบบเดียวกัน และนำมาสู่การประกาศของประธานาธิบดีวูดรอว์ วิลสัน ในปี 1914 ซึ่งเป็นจุดเริ่มต้นของการสถาปนาวันแม่แห่งชาติอย่างเป็นทางการ  ส่วนในการปฏิบัติต่อกันในวันนี้นั้นจะเป็นเรื่องการมอบของขวัญเพื่อนำมาเซอร์ไพรส์ให้กลับแม่ โดยมีอีกที่มาอีกเรื่องหนึ่งเล่าว่า Juliet Calhoun Blakeley ซึ่งได้ริเริ่มรวมกลุ่มผู้หญิงที่ไม่สบายใจในการที่ผู้ไม่เห็นด้วยกับการรณรงค์ไม่ดื่มเหล้าได้มาชักจูงให้ลูกของพวกเธอเที่ยวกลางคืนจนการดื่มเหล้ากลายเป็นเรื่องปกติ  Juliet Calhoun Blakeley จึงรวบรวมเหล่าแม่ที่ที่ได้รับผลกระทบนี้มาเพื่อต่อต้าน ต่อมาเมื่อลูกชายของเธอทั้ง 2 คนโตขึ้น และได้ประกอบอาชีพเป็นเซลล์แมนเขาก็จะกลับมาเพื่อนำของขวัญมามอบให้เธอ และยังรณรงค์ให้ลูกค้าของเขาทำอย่างเดียวกันด้วย ทุกวันอาทิตย์ในสัปดาห์ที่สองของเดือนพฤษภาคม จึงกลายเป็นวันที่ลูกๆจะกลับไปมอบของขวัญให้กับแม่เพื่อระลึกถึงและตอบแทนพระคุณอันใหญ่หลวง 11 ส.ค. 2550 

ข้อมูลประกอบ

ณัฐยา บุญภักดี คอลัมน์คิดต่างอย่างผู้หญิง หนังสือพิมพ์โลกวันนี้ ศุกร์ที่ 18 สิงหาคม 2549 คอลัมน์รู้ไปโม้ด โดยน้าชาติ ประชาชื่นhttp://www.dharmastation.org/mcontent.php?id=6&PHPSESSID=279b021c181f76f0233c2752223da983

Mother’s Day (  United States) From Wikipedia

http://en.wikipedia.org/wiki/Mother%27s_Day_%28United_States%29

โดย จันทร์ในบ่อ

 

๑

“ไม่ข้องใจคนกัมพุชา แต่ข้องใจกรรมการมรดกโลก และกระบวนการ ไม่เป็นมรดกโลกก็ได้ เพราะมันเหมือนป้ายเชลล์ชวนชิมเท่านั้น มันเหมือนการยืนยันว่ามีการจัดการที่ดี ซึ่งการจัดการที่ดีไม่ต้องเป็นมรดกโลกก็ได้ แต่วิธีการไม่ตรงไปตรงมา เพราะถ้าตรงไปตรงมา ประเทศเช่นพม่าควรได้มรดกโลกตั้งนานแล้วทำจึงไม่ได้ และอย่าให้ประชาชนตกเป็นเหยื่อทางการเมือง” ศ.ดร. สันติ เล็กสุขุม ภาควิชาประวัติศาสตร์ศิลปะ คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร

๒

“ถ้าจะจัดการได้ไม่ต้อมีเส้นแดน เพราะมีมรดกหลายประเทถูกคุ้มครองดดยหลายประเทศ แต่พออยู่ที่รัฐพูดเรื่องอธิปไตย แต่เราไม่ได้พูดว่าสิ่งที่เราจะปกปักรักาเป็นสิ่งร่วมกัน ชุมชนก็ไม่เคยได้มีส่วนร่วมเลย พอครอบครองแล้วเขาต้องเสียเงินเข้าไปทั้งที่เมื่อก่อนเขาเข้าไปเคารพบูชาได้ ถ้าหยิบประเด็นดินแดนมาพูดก้ทะเลาะ เพราะอ้างแผนที่คนละฉบับ และเราต้องเข้าใจแผนที่กัมพูชาเพราะเป้นแผนที่ที่เคยใช้ชนะในศาลดลกมาแล้ว ในขณะที่ไทยก้เคยทำสัญญากับฝรั่งเศสจึงเป้นพื้นที่ทับซ้อน ที่กัมพุชาคิดก็ถูก ที่ไทยคิดมันก็ถูก ถ้าเอาการเมืองน้อยลง เอาวิชาการมากขึ้น เอาสติ เอาความรู้ เอาปัญญามาไตร่ตรองก็ไม่มีปัญหา” พิสิฐ เจริญวงศ์

๓

“ดีใจที่ปราสาทพระวิหารเป็นมรดกโลก แต่มันควรยิ่งใหญ่กว่านี้ คุณค่าควรต้องร่วมกัน” ภารณี สวัสดิรักษ์

ความเห็นต่อกรณีเขาพระวิหารหลังการเสวนา

000

กรณีเขาพระวิหารยังคงเป็น ‘ความเมือง’ ของสองประเทศที่มีการเมืองภายในอันซับซ้อน และสิ่งที่ถูกนำเสนออย่างต่อเนื่องคือความทับซ้อนในเรื่อง ‘ดินแดน’ ในขณะที่ความเป้นหรือไม่เป็นมรดกโลกนั้นคือเรื่องการจัดการมรดกทางวัฒนธรรมของมนายชาติที่ไม่อาจเอ่ยอ้างความเป้นเจ้าของได้แต่อย่างใด ในขณะเดียวกันสิ่งที่ไม่เคยถูกนำมามองเลยกลับเป้นเรื่องของ ‘วิชาการ’

แม้ว่ากรณีมรดกโลก จะทำให้ต้องมาถกกันอีกครั้งในแง่ของ ‘ความเมือง’ เชิง ‘ดินแดน’ และในแง่กฎหมายที่ทำให้รัฐมนตรีกระทรวงต่างประเทศต้องสังเวยสถานการณ์และวิกฤติตุลาการไปแล้วก็ตาม ในแง่การตีความกฎหมายมาตรา 190 ยังคงเป็นข้อกังขาในความถูกต้องตามหลักวิชาการ อย่างไรก็ตามในการพิจารณาขึ้นทะเบียนเป็นมรดกโลกปราสาทพระวิหาร นักวิชาการจากฝั่งไทยก็ยังคงเรียกร้องความถูกต้องทางวิชาการอย่างเงียบงัน

ในกรณีดังกล่าว นักวิชาการไทย

รศ.ดร.ศักดิ์ชัย สายสิงห์ กล่าวว่า ข้อโต้แย้งทางวิชาการนี้มาจากการนำเสนอหลักฐานของทางกัมพูชาในการนำเสนอที่ ไครซ์เชิร์ช ประเทศนิวซีแลนด์ พ.ศ. 2550 ไม่ตรงกับการนำเสนอหลักฐานที่ ควิเบก พ.ศ.  2551 ข้อมูลทางวิชาการท่จะกล่าวถึงนี้มาจากการสำรวจทางโบราณคดี หลังการประชุมคณะกรรมการมรดกโลกที่ นิวซีแลนด์ ทางกระทรวงต่างประเทศ (รัฐบาลสุรยุทธ์)ได้มอบหมายให้ทำข้อมูลเพื่อใช้เป็นข้อแย้งตามเงื่อนไขที่ต้องการให้กัมพูชาเจรจากับไทยเรื่องความทับซ้อนในพื้นที่เขาพระวิหารที่ทางกันพูชาขอขึ้นทะเบียนมรดกโลกเพียงฝ่ายเดียว และกัมพูชาต้องการหลักฐานว่าไทยรับรอง

ทางกรมศิลปากรได้ทำข้อมูลสำเร็จเมื่อปลายปี 2550 ในขณะที่มีการเปลี่นรัฐบาล (นายสมัคร สุนทรเวช) อย่างไรก็ตาม ด้วยระเบียบราชการทำให้ไม่มีการเผยแพร่ ทั้งนี้มีการประชุมหลังการเปลี่ยนแปลงรัฐบาลอีกครั้ง โดยตัวแทนผู้เข้าร่วมประชุมจากกระทรวงการต่างประเทศได้เปลี่ยนคน และเมื่อทางฝ่ายวิชาการนำเสนอ ทางกระทรวงต่างประเทศยืนยันว่าเป้นข้อมูลที่ดี แต่ไม่ต้องรีบนำเสนอ ให้ครบอีก 2 สัปดาห์ ซึ่งผ่านการประชุมมรดกที่ ควิเบก แคนาดา ไปแล้วจึงค่อยนำเสนอ และอีก 2 ปี จึงค่อยนำข้อมูลนี้มาใช้

ข้อมูลทางวิชาการที่นำเสนอไปนั้น มีข้อสังเกตว่า ICOMOS สากล (องค์กรที่ปรึกษาทางวิชาการของ UNESSCO) เบี่ยงประเด้นทางวิชาการและใช้คำที่ไม่เป้นกลางที่เป้นประโยชน์แก่ทางกัมพูชา

ประการแรก หลักฐานที่กัมพูชาใช้ในการขอขึ้นทะเบียนปราสาทพระวิหารเป็นมรดกโลกคือ มีชุมชนในพื้นที่ประเทศกัมพูชาใช้ปราสาทพระวิหารเป็นศูนย์กลางจักรวาล(โบราณ) ซึ่งในความเป้นจริงชุมชนที่กล่าวถึงนั้นเป้นชุมชนสมัยบายน (พุทธศตวรรษที่ 18 นับถือศาสนาพุทธ นิกายมหายาน) ในขณะที่ปราสาทพระวิหารสร้างขึ้นในสมัยปาปวน ( พ.ศ.1581) และเป็นศานสถานที่สร้างในลัทธิไศวนิกาย มีจารึกที่ระบุว่า พระเจ้าสุริยวรมันที่ 1 มาปกครอง ซึ่งบริเวณนี้เป็นพื้นที่ของกลุ่มคนผิวดำที่เคยก่อกบฎบ่อยๆ เป็นดินแดนนอกเขตพระนครจึงได้สร้างศาสนสถานไว้ให้ภักดีและปกครองได้รุ่นเดียว หลักฐานที่พบล้วนเกี่ยวข้องกับไศวนิกาย ซึ่งเป้นการสร้างศาสนสถานเพื่ออ้างอิงกับเขาพระสุเมรุหรือเขาไกรลาสที่อยู่ของพระศิวะที่สัมพันธ์กับศาสนาฮินดู

ในขณะที่ชุมชนที่กล่าวถึงในรายงานของ ICOMOS สากล ระบุว่า ชุมชนในกัมพูชา (สมัยบายน) ใช้เขาพระวิหารเป็นศูยนย์กลางจักรวาล และใช้สระน้ำ รวมทั้งมองไปทางเขาพระวิหารจะเห็นเป้นห้ายอดเหมือนเขพระสุเมรุ อย่างไรก็ตาม โบราณสถานที่พบบริเวณนั้นเป้นสมัยบายนซึ่งสร้างที่หลังและเป็นอโรคยาศาล (ที่รักษาโรค) พื้นที่อาจจะเป็นป่า

เมื่อกล่าวถึงความสัมพันืของเขาพระวิหารกับชุมชนโบราณ จากการสำรวจพบศิวลึงค์บนลานหินและมีลำห้วยเล็กๆที่เส้นแบ่งดินแดนชั่วคราวในปัจจุบัน มองจากศิวลึงค์ไปจะเห็นยอดปราสาท ซึ่งในสมัยโบราณจะมีสายน้ำที่ไหลจากปราสาทมาผ่านศิวลึงค์เป้นสายน้ำศักดืสิทธิ์ เหมือนที่พนมกุเลนต้นน้ำเสียมเรียบ (กบาลสเปรียญ มีศิวลึงค์เล็กๆมากมายในลำธาร) มีภาพสลักนารายณ์บรรทมสินธุ์มากมายในสายน้ำ เป็นสายน้ำศักดิ์สิทธืที่พิธีกรรมสรงน้ำตามธรรมชาติแล้วและไหลไปยังเมืองพระนคร

น้ำจากเขาพระวิหารจะไหลไปลงที่สระตราวแหล่งเก็บน้ำไว้สำหรับศาสนสถานและชุมชนที่อยู่รอบๆและชุมชนที่อยู่เบื้องล่าง ( พบหลักฐานบนพื้นที่ราบฝั่งไทยมีชุมชน) สายน้ำที่ผ่านศิวลึงค์คือพิธีกรรมทางศาสนาตามธรรมชาติ เพราะฉะนั้นสายน้ำคือตัวกำหนดได้ว่าผุ้ที่ใช้สายน้ำศักดิ์สิทธิ์คือชุมชนที่สายน้ำไปถึง

จากภาพถ่ายทางอากาศจะพบว่าสายน้ำจากสระตราวได้ไหลไปรวมกันที่อ่างเก้บน้ำขนาดใหญ่ ปุจจุบันเรียกโนนหนองกะเจาและบริเวณใกล้เคียง จากการสำรวจทางโบราณคดีพบว่ามีชุมชนอยู่รอบๆ จากหลักฐานที่พบคือเครื่องถ้วยเป็นแบบเขมรที่ใช้ร่วมสมัยกับปราสาท

ทั้งนี้ เมื่อพระเจ้าสุริยวรมันมาปกครองก้ให้เปลี่ยนชื่อเป็นทุ่งกุรุเกษตร สอดคล้องกับความเชื่อในมหากาพย์มหาภารตะตามคตฮินดู

ในประเด้นที่เกี่ยวกับบันไดทางขึ้นซึ่งอยู่ด้านเหนือตามการวางตัวของสันเขาสอดคล้องกับชุมชนที่อยู่เบื้องล่างที่ต้องเดินทางขึ้นไปทำพิธีกรรมจากทางด้านหลักนี้ เพราะแนวคิดในการสร้างศาสนสถานบนยอดเขาทางเดินจะมีเสานางเรียง มีการยกระดับเป็นชั้นๆ แต่ละชั้นมีโคปุระ มีสะพานนาค แสดงให้เห็นถึงแนวความคิดในการก่อสร้างว่าเป็นสะพานสายรุ้งที่ทอดผ่านจากโลกมนุษย์ไปสู่สวรรคืคือยอดเขาพระสุเมรุ ดังนั้นทางขึ้นด้านหน้าจึงเป็นทางหลักและแสดงให้เห็นถึงชุมชนที่ใช้เส้นทาง

ในจารึกกล่าวถึงชุมชนที่อยู่ที่ราบตามเชิงเขา ส่วนที่ว่ามีเส้นทางขึ้นทางด้านอื่นๆ เช่น ทิศตะวันออก (ขึ้นมาจากเขมรต่ำ) ก็อาจเป้นไปได้ คงใช้สำหรับพวกพราหมณ์หรือข้าทาสที่ขนของสำหรับทำนุบำรุงศาสนสถานหรือใช้สำหรับทำพิธีกรรม หรืออาจจะเป็นเส้นทางที่ตัดใหม่ขึ้นในสมัยหลังสำหรับผู้ขึ้นมาทำพิธีกรรม แต่เส้นทางที่สำคัญคือทางขึ้นด้านหน้าที่ถูกต้องตามประเพณีในกรณีที่มีพิธีกรรมทางศาสนา

ดังนั้น การขึ้นทะเบียนเฉพาะปราสาทเท่ากับการตัดขาดระหว่างศาสนสถานกับผู้ใช้ที่อยู่ข้างล่างออก ซึ่งเป้นการเบี่ยงเบนประเด้นและไม่ใช้ข้อมูลวิชาการ นอกจากนี้การประกาศขึ้นทะเบียนมรดกดลกยังสามารถประกาศขึ้นพร้อมกันได้ กลุ่มชนกลุ่มนี้คือผู้ที่สร้างและเป้นผู้ใช้ศาสนสถานอย่างแท้จริง เพราะฉะนั้นถ้ามีการขึ้นทะเบียนปราสาทพระวิหารเป้นมรดกโลกเฉพาะส่วนตัวปราสาทจะทำให้ขาดองค์ประกอบสำคัญคือ ‘คน’ ที่เป็นผู้สร้างและผู้ใช้ศาสนสถานนี้ ไม่ครบตามหลักเกณพืของ UNESSCO ที่ขาดความเป้นของแท้ดั้งเดิม ดังนั้นควรมีการพิจารณาการขึ้นทะเบียนมรดกดลกร่วมกันดดยไม่มีเส้นดินแดนมาแบ่ง ต้องมีการทบทวนเงื่อนไขการขึ้นทะเบียนมรดกโลกใหม่ว่า ต้องมีองค์ประกอบที่สำคัญคือ คุณค่าความเป็นสากลในแง่ภูมิทัศน์วัฒนธรรม (outstanding universal value of culture landscape) ความแท้จริงและดั้งเดิมของโบราณสถานนั้นๆ (authenticity) และสุดท้ายต้องมีองค์ประกอบที่ครบถ้วนของแหล่งโบราณสถาน (integrity)

ตามด้วยเหตุนี้ UNESSCO และคณะกรรมการมรดกโลกจึงยังไม่ควรขึ้นทะเบียนปราสาทพระวิหารเป็นมรดกโลกตามข้อเสนอของกัมพุชาฝ่ายเดียว เพราะจะทำให้เกิดความขัดแย้งระหว่างไทยกับกัมพูชาตลอดไป ตัวปราสาทพระวิหารเองก้จะไม่สมบูรณ์เพราะถูกตัดขาดระหว่างศาสนสถานกับคนผู้ใช้ศาสนสถาน ความเป้นมรดกโลกก็ไม่สมบูรณ์ ตามเหตุผลทางวิชาการดังกล่าวข้อเสนอที่ควรพิจารณาเป้นทาออกและเพื่อไม่ให้เกิดกรรีพิพาทระหว่างไทยกับกัมพูชาคือการขึ้นทะเบียนร่วมกัน จะทำให้เกิดความสมบูรณ์ทั้งตัวปราสาทและผู้ใช้ศาสนสถานแห่งนี้ ซึ่มีตัวอย่างในประวัติมรดกดลกหลายแห่งที่ทำได้ และจะเป้นภาพพจน์อันดีของคณะกรรมการมรดกโลกและองค์การสหประชาชาติที่เป้นองค์กรระหว่างประเทศในการประสานประโยชน์ของชาวดลก ไม่ใช่กระทำการสิ่งหนึ่งสิ่งใดที่ก่อให้เกิดความขัดแยงกัน และที่สำคัญคือไม่ควรนำมาใช้เป็นประเด้นทางการเมืองหือแสวงหาผลประโยชน์ทางการเมือง ซึ่งจะทำให้คุณค่าและมูลค่าของปราสาทพระวิหารตกต่ำลง (ส่วนที่เน้นความเป้นการเรียบเรียงเพิ่มเติมจาก รศ.ดรซศักดิ์ชัย สายสิงห์.ความเห้นแย้งในกรณีกัมพูชาขอขินทะเบียนปราสาทพระวิหารเป็นมรดกโลก.เอกสารประการการนำเสนอในโครงการสนทนาวันศุกร์ : ปราสาทพระวิหาร ความข้อใหม่ทางวิชาการที่กัมพูชาและยูเนสโกขอขึ้นทะเบียนมรดกโลก 11 ก.ค. 2551 )

ภารณี สวัสดิรักษ์ ICOMOS ไทย กล่าวว่า กัมพูชาได้ขอขึ้นทะเบียนเขาพะวิหารฝ่ายเดียวมาตั้งแต่ พ.ศ. 2535 และใช้เอกสารเดียวกันนำเสนอในการประชุมคณะรรมการมรดกโลกที่ ไครซ์เชิร์ช ประเทศนิวซีแลนด์ในปี 2550 ที่ประชุมมีมติว่า ต้องเป้นการร่วมมือกันของทั้ง 2 ประเทศ เพราะพรมแดนติดกันเพราะกัมพุชาได้ยื่นทะเบียนขอเป็นแหล่ง จึงต้องมีแผนการบริหารจัดการ่วมกัน และไทยต้องมี Active Support ต่อการยื่นขอของกัมพูชา ซึ่งแผนดังกล่าวต้องทำก่อนมีการประชุมที่ควิเบก ประเทศแคนาดา พ.ศ. 2551

ต่อมา ICOMOS ไทยได้ทำเอกสาร 1 ชิ้น โดยให้วามเห้นว่าหากกัมพุชายื่นขอเป็นมรดกโลกฝ่ายเดียวจะทำให้เป้นมรดกโลกที่ไม่ครบถ้วนสมบูรณ์ และได้ทำแผนบริหารจัดการเขาพระวิหารในพื้นที่ประเทศไทย มีการแปลเป็นภาษาอังกฤษเพื่อเตรียมการไว้ในการประชุมที่ ควิเบก มองค์ประกอบชุมชนและประวัติศาสตร์ที่จะทำให้มีคุณสมบัติครบถ้วนตามมติคณะกรรมการมรดกโลกที่ไครซ์เชิร์ต

 นอกจากนี้ข้าราชการจากไทยและตัวแทน ICOMOS เดินทางไปกัมพูชาเพื่อยื่นร่วมบริหารจัดการ ทางกัมพูชาแสดงท่าทีปฏิเสธในการประชุมที่เสียมเรียบ ทางด้าน ICOMOS สากลส่งผู้เชี่ยวชาญมาประเมิน อย่างไรก้ตาม ทาง ICOMOS ไทยเห้นว่าข้อมูลทางประวัติศาสตร์โบราณคดีที่ผู้เชี่ยวชาญ ICOMOs สากลนำเสนอไม่ถูกต้อง แต่ทำเพื่อให้กัมพูชาสามารถยื่นจดทะเบียนมรดกโลกได้ ซึ่งการเป็นมดกโลกได้ต้องมี outstanding universal value เป็นองค์ความรู้ที่ไม่ควรบิด (ดังที่เสนอไปแล้วโดย รศ.ดร.ศักดิชัย)ทาง ICOMOS ไทยจึงขอถอนตัวอย่างเป็นทางการ และไม่มี Active Support ในเรื่องการทำงานวัฒนธรรมจากฝ่ายไทย และกลับมาทำแผนการบริหารจัดการเฉพาะในพื้นที่ประเทศไทย ดังนั้นจึงเห้นว่าคณะกรรมการมรดกดลกควรชะลอและควรเคารพหลักเกณฑ์ที่ตัวเองตั้งไว้ในการต้องทำงานร่วมกับประเทศไทย

นอกจากนี้ ในการนำเสนอข้อมูลทางกัมพูชานำเสนอข้อมูลเพียงด้านเดียวในขณะที่ยังมีพื้นที่ทับซ้อนอยู่จึงควรต้องมองพื้นที่เชื่อมโยง การตีความเนื้อหาทางประวิศาสตร์นั้นทางนักวิชาการไทยมองว่าไม่ถูกต้องเพราะกัมพุชามองว่าเป็นศาสนสถนเกี่ยวกับพุทธ แต่เขาพระวิหารเป้นศาสนสถานในฮินดู จึงเป็นองค์ความรู้ที่ไม่ถูกต้องและจะถูกโต้แย้งในอนาคต

อย่างไรก้ตาม การลงนามในแถลงการณ์ร่วมโดยกระทรวงการต่างประเทศก็เกิดขึ้น ซึ่งนายนพดล ปัทมะ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงต่างประเทศในขณะนั้นได้ลงนามในลักษณะ Active Support ในขณะที่ Activ Support ทางวัฒนธรรมยังไม่เกิดขึ้น นอกจากนี้ นายนพดลยังกล่าวว่าทางกัมพูชาได้ขอขึ้นทะเบียนเฉพาะตัวปราสาท ในขณะที่เอกสารที่กัมพูชายื่นที่ควิเบกนั้นยังเป็นเอกสารเดิที่ยื่นที่ไครซืเชิร์ตซึ่งยื่นขอขึ้นทะเบียนนเป็นแหล่ง และใช้แถลงการณ์ร่วมมาประกอบด้วย และกัมพูชาไม่ได้บอกว่าทาง ICOMOS ไม่ยอมรับการประเมินทางวิชาการ ทั้งหมดจึงเป้นคำถามที่มีต่อ ‘คณะกรรมการมรดกโลก’ ซึ่งกัมพุชาได้อ้าง แถลงการร่วมเป็น Active Support โดยยังไม่มีกาแก้ไขเนื้อหาที่ฝ่ายไทยกังขาซึ่งผิดกติกาข้อมบังคับที่ต้องทำให้ถูกต้องก่อนการพิจารณา และไม่ใช่ว่าคณะกรรมการมรดกดลกจะไม่รับรู้

สำหรับสิ่งที่จะเกิดขึ้นต่อไปคือเมื่อได้รับการขึ้นทะเบียนเป้นมรดกดลกแล้ว ทางกัมพูชาจะต้องยื่นแผนการบริหารจัดการ ซึ่งไทยเป็นภาคีและมีความร่วมมือในกาบริหารจัดการ 7 ประเทศ คำถามในอนาคตคือเราจะร่วมมือได้อย่างไรเพราะไม่รู้ว่าพื้นที่จัดการอยู่ตรงไหนบ้าง ความร่วมมือทางวัฒนธรรมก้ยังไม่ได้เห็นชอบ

การปฏิเสธการยื่นร่วมเป้นมรดกของไทยถูกคณะกรรมการมรดกโลกปฏิเสธเป้นเรื่อง 2 มาตรฐาน เพราะถูกมองว่าเสียเวลาในการพิจารณา จึงอยากตั้งคำถามว่ามีการเมืองในเรื่องมรดกทางวัฒนะรรมด้วยหรือไม่ และ 7 ประเทศที่จะเข้ามาร่วมบริหารมีเบื้องหลังอย่างไร หากดำเนินการด้วย 7 ประเทศและไทยแพ้ในการโหวตจะเป้นอย่างไร ประเด้นนี้ไม่ใช่มาตร 190 แต่เป้นเรื่องที่รัฐจะต้องให้ข้อมูลต่อประชาชน

ดังนั้น การที่ไทยเป้นอนุภาคีมันสามารถตั้งคำถามกัมพุชาได้ ไม่ใช่บอกเหมือนที่นายปองพล อดิเรกสาร บอกแค่เขาให้มาถามว่าจะร่วมหรือไม่ ไม่ใช่การตอบแค่ไทยจะ Say Yes หรือ No แต่ต้องตั้งคำถามต่อความโปร่งใสชัดเจน

ในช่วงการรอเวลาการยื่นนำเสนอแผนบริหารจัดการ คิดว่าแผนบริหารจัดการของ ICOMOS ไทย มีน้ำหนักมีข้อมุลทางวิชาการ ซึ่งมีโอกาสในการมีส่วนร่วมในพื้นที่ประเทศไทย ทั้งนี้คำว่า ‘ส่วนร่วม’ กับ การยื่นเป้นมรดกโลกทีหลัง มีนัยยะต่างกัน เพราะการยื่นทีหลังมันต้องอ้างอิงตัวปราสาทพระวิหารและอาจเป้นนัยยะที่อาจนำไปสู่การเสียเปรียบเรื่องเขตดินแดน และอาจมีการเมืองระหว่างประเทศเข้ามาแทรกแซง ดังนั้น ในการร่วมมือเรามีสิทธิในการตั้งคำถามไม่ใช่แค่การ Say Yes หรือ No ในการประชุมมรดกดลกที่ผ่านมาความเห็นในเรื่องคุณค่าทางวัฒนธรรมไม่ถุกนำเสนอเลย และมรดกดลกจะถูกทำร้ายถ้าเรานำการเมืองมาตัดสินใจ

ภาพันธ์ รักษ์ศรีทอง

ความมืดเริ่มแผ่ปกคลุมรอบๆบริเวณ หญิงเฒ่ากำเศษเหรียญจำนวนสามบาทห้าสิบสตางค์เอาไว้ในมือ สายตามองตามรถปรับอากาศติดแอร์สีส้มสาย 60 ที่เพิ่งผ่านไปอย่างเลื่อนลอย แต่ด้วยจำนวนเงินที่มีในมือคงทำได้เพียงอดทนรอเหมือนที่ริ้วรอยย่นบนหน้าผากและผิวพรรณที่แห้งกร้านแสดงออกมาทั้งชีวิต การรอคอยยังมีความหวัง เพราะอีกไม่นานรถเมล์คันสีแดงคงจะขับผ่านมาอีกรอบ เมื่อไม่นานมานี้เองเศษเงินราคาไม่ถึงห้าบาทยังเต็มเปี่ยมไปด้วยความหวังของเส้นทางกลับบ้าน  

เพียงกระพริบตากาลเวลาก็ล่วงผ่าน ถึงพุทธศักราช 2551 ภายในรอบครึ่งปีแรก ราคาน้ำมันในตลาดดลกทุนนิยมเสรีถีบตัวขึ้นสูงลิ่วจ่อทะลุ 40 บาทต่อลิตรจากเดิมที่มีราคาไม่ถึงยี่สิบบาท ทำให้ค่าตั๋วรถเมล์ประจำทางต้องขยับปรับราคากันหลายขยัก เงินห้าบาทไม่สามารถขึ้นรถเมล์ได้อีกแล้ว

ในคืนวันที่ 29 พฤษภาคม 2551 ฝนเทกระหน่ำลงมาอย่างหนัก เป็นที่รู้กันว่าช่วงเวลาแบบนี้รถจะติดมาก ที่อยู่ไกลหน่อยถึงมีรถส่วนตัวกว่าจะถึงบ้านก็ดึกดื่น แต่วันนี้รถเมล์สีขาว รถปรับอากาศสีน้ำเงิน หรือแม้แต่รถเมล์คันเล็กๆสีเขียวที่เรียกกันว่า ‘รถร่วม’ หยุดวิ่งให้บริการหมดแล้ว เขาบอกว่ามันไม่คุ้มกับการวิ่งที่ต้องแบกรับราคาน้ำมันที่สูงขึ้น

…..มันคงไม่คุ้มค่ากับการแบกความหวังของการกลับบ้านของผู้คนเอาไว้ด้วย….

ฝนยังคงตกหนัก แต่ที่ป้ายรถเมล์คนยังออกันแน่น ผลัดกันชะเง้อออกมองไปลิบๆของถนน คอยรถเมล์คันต่อไปด้วยความหวังและอ่อนล้า แม้ว่ารัฐบาลจะแก้ปัญหาด้วยการจัดหารถมาเสริมแทนที่ แต่มันก็ไม่ได้ช่วยอะไรได้มากนักเมื่อเทียบกับปริมาณผู้คนที่เดิมทีก็ไม่เพียงพออยู่แล้ว แท็กซี่และสามล้อถูกเรียกใช้สำหรับผู้พอมีพอกินที่กัดฟันได้ แต่มันไม่ได้หมายความว่าทุกคนจะสามารถตัดสินใจทำเช่นนั้นได้

ชุดนักเรียนสีขาวเริ่มเปียกชุ่มละอองฝน มือกอดอกสะท้านขนตั้งเป็นหนังไก่ หลังตรากตรำความเครียดของการศึกษามาเกือบสิบชั่วโมง คุณพ่อ คุณแม่บางคนนำรถมาเทียบจอดเฉื่อยฉิวรับลูกกลับบ้านอย่างอบอุ่น แต่อีกหลายคนกำลังล้วงกระเป๋านับเศษเหรียญเพราะรถเมล์ขยับราคาหลายครั้งจนจำไม่ได้แล้วว่าเมื่อวานจ่ายค่าตั๋วไปกี่บาท

ในบางเส้นทางเคยมีแต่ ‘รถร่วม’ วิ่งอย่างเป็นปกติ แต่วันนี้ที่ไม่ปกติรถเสริมที่จัดหามาแทนที่มีแต่รถปรับอากาศราคาก็ต้องสูงขึ้นตามเส้นทาง เศษเงินในกระเป๋ากระทบกันดังกรุ๊งกริ๊ง แต่ไม่มีทางเลือก ลมฝนซ่อนความหนาวสะท้าน ในขณะที่ถนนไม่ได้มีทางเท้า หลังคาหรือแม้แต่ทางเดินที่ปลอดภัยในทุกช่วง บนเส้นทางกลับบ้าน แม้แต่การเดินเท้าก็ยังดูตีบตันเหลือเกิน

กรุงเทพมหานครเมืองใหญ่ที่มีแสงสีและมีความฝันมากมาย แต่ความหวังของคนจนในเมือง เส้นทางกลับบ้านยังคงเป็นเรื่องโหดร้ายยากเย็น

วันนี้ คุณยายชราที่กำลังรอเมล์สาย 60 คนนั้นจะกลับถึงบ้านหรือยังหนอ….

26 พ.ค. 51

ไม่คิดว่าจะต้องรำลึกถึงเหตุการณ์ 6 ตุลาคม 2519 กันตั้งแต่เดือนพฤษภาคมของปีนี้ เพราะเดือนพฤษภาคมก็มีประวัติศาสตร์บาดแผลจากเหตุการณ์ พ.ศ. 2535 ที่ต้องรำลึกกันอยู่แล้ว แต่ด้วยบรรยากาศทางสังคมที่เป็นอยู่ คนร่วมสมัยนั้นหรือผู้ที่ศึกษาเรื่องราวในปี 2519 ค่อนข้างกังวลกันมากว่ามันคล้ายกับบรรยากาศใน พ.ศ. 2519 ที่มีความล่อแหลมทางสถานการณ์และกลิ่นคาวเลือดอย่างยิ่ง โดยเฉพาะปรากฏการณ์การทำหน้าที่ของสื่อมวลชนบางองค์กรที่สร้างภาพลักษณ์ของตัวเองให้ ‘อนุรักษ์นิยม’ ตกโลก และทำหน้าที่นักปลุกระดม “เพื่อชาติ ศาสน์ กษัตริย์” แบบเดียวกับสื่อมวลชนกลุ่มหนึ่งใน พ.ศ. 2519 เคยทำหน้าที่นี้ด้วยการจัดผู้ที่มีความคิดเห็นต่างไปวางไว้ในฝ่ายที่ต้องจี้ให้รัฐปราบปราม วิธีการที่ไม่ปรับปรุงเลยแม้จะล่วงผ่านเวลามากว่า 30 ปีแล้วก็คือการแปะยี่ห้อบนหน้าผากอีกฝ่ายไว้ก่อนว่า ‘ผู้ล้มล้างสถาบัน’ เพราะสามารถสร้างกระแสอารมณ์ทางสังคมให้จัดการคนเหล่านี้ได้อย่างไม่เลือกวิธีใช้และอาจจะไม่บาปด้วย

หากพูดถึงการกระทำอันป่าเถื่อน โหดเหี้ยมและไร้มนุษยธรรมที่สุดของประวัติศาสตร์มนุษยชาติ เหตุการณ์ 6 ตุลาคม 2519 ในประเทศไทย จะต้องถูกนับไว้ในนั้นด้วยและชนวนเหตุสำคัญที่นำไปสู่ความป่าเถื่อนในครั้งนั้นก็หลีกเลี่ยงไม่ได้ที่จะต้องพูดถึงการทำหน้าที่ของสื่อมวลชนโดยเฉพาะการนำเสนอข่าวของหนังสือพิมพ์ชื่อ ‘ดาวสยาม’

หนังสือพิมพ์ ‘ดาวสยาม’ เป็นหนังสือพิมพ์ที่มีหัวชื่อหนังสือสีส้ม แต่สำหรับนักศึกษาในยุค 2519 เรียกว่า ‘กระดาษเปื้อนหมึกสีส้ม’ มีสัญลักษณ์เป็นรูปปลาดาวสีขาวเปล่งรัศมี 32 แฉกภายในวงกลม โดยมีตัวพิมพ์สีดำว่า ‘ดาว’ อยู่ตรงกลาง บรรทัดถัดไปเป็นคำขวัญ “หนังสือพิมพ์เพื่อชาติ ศาสน์ กษัตริย์” ฉบับแรกออกเมื่อวันที่ 29 เมษายน 2517 แต่มามีบทบาทครั้งสำคัญในประวัติศาสตร์การเมืองไทย ในวันที่ 4,5 และ 6 ตุลาคม 2519 และอาจเป็นไอด้อลของสื่อมวลชนไทยหลายฉบับในขณะนี้

โดมิโนสังคมนิยม  2519 ‘ความกลัว’

วันที่ 6 ตุลาคม 2519 เกิดกรณีสังหารหมู่นักศึกษาและประชาชนครั้งใหญ่ที่สุดในประวัติศาสตร์ไทย ที่มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ท่าพระจันทร์ มีผู้เสียชีวิตอย่างน้อย 39 คน และบาดเจ็บ 145 คน [1] (แต่นายสมัคร สุนทรเวช นายกรัฐมนตรีคนปัจจุบันบอกว่ามีคนตายเพียง 1 คนเท่านั้น) สิ่งที่น่าประหลาดใจที่สุดคือการนองเลือดครั้งนี้ไม่มีการจับกุมฆาตกรผู้สังหารเลยแม้แต่คนเดียว ในทางตรงข้ามนักศึกษาและประชาชนที่เหลือรอดจากการถูกสังหารจำนวน 3,094 คน กลับถูกจับกุมทั้งหมดในวันนั้นเอง [2] ต่อมามี 27 คนถูกอายัดตัวเพื่อดำเนินคดี สุดท้ายตกเป็นจำเลย 19 คน ถูกคุมขังและดำเนินคดีเกือบ 2 ปี

เหตุการณ์เดินมาถึงการสังหารหมู่อย่างเลือดเย็นโดยประชาชนด้วยกันเองและรัฐในวันที่ 6 ตุลาคม 2519 ได้อย่างไร คงต้องย้อนกลับไปมองกันตั้งแต่กรณี 14 ตุลาคม 2516 ซึ่งนักศึกษาและประชาชนได้ลุกขึ้นมารวมตัวเรียกร้องรัฐธรรมนูญและประชาธิปไตยจากรัฐบาลเผด็จการจอมพลถนอม กิตติขจร ที่สืบทอดอำนาจกันเรื่อยมาตั้งแต่จอมพลสฤษดิ์ ธนะรัชต์ ยึดอำนาจรัฐได้ ระบอบนี้ดำเนินต่อเนื่องถึง 16 ปี จนมาถึงวันที่ 14 ตุลาคม 2516 เมื่อมีการรวมตัวกันของประชาชนดังกล่าวก็สามารถกดดันจนจอมพลถนอม กิตติขจร ต้องประกาศลาออกจากนายกรัฐมนตรี และเดินทางออกนอกประเทศ

ชัยชนะของ 14 ตุลาคม 2516 ทำให้การผูกขาดความคิดโดยรัฐพังทลายลง สังคมไทยมีเสรีภาพทางความคิดเต็มที่ ความรู้ ความคิดแบบสังคมนิยมที่เคยเป็นสิ่งต้องห้ามจึงได้รับความสนใจอย่างยิ่ง โดยเฉพาะกระแสการตื่นตัวของประชาชนที่สนใจในเรื่องความรู้เกี่ยวกับจีนอย่างจริงจัง หัวเลี้ยวหัวต่อที่สำคัญที่ทำให้ความคิดสังคมนิยมเป็นที่สนใจมากขึ้นคือ ‘นิทรรศการจีนแดง’ จัดโดยองค์การนักศึกษามหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ในปี 2517 ซึ่งมีทั้งประวัติบุคคลสำคัญลัทธิคอมมิวนิสต์ ความรู้เรื่องราวเกี่ยวกับจีน การเมือง การศึกษา เศรษฐกิจและฉายภาพยนตร์ที่มาจากจีนคอมมิวนิสต์ด้วย ซึ่งเป็นครั้งแรกที่เรื่องราวเกี่ยวกับจีนเผยแพร่ต่อสาธารณะชนในมุมที่หลากหลายอย่างกว้างขวาง [3]

นอกจากนี้ มีหนังสือแนวสังคมนิยมตีพิมพ์ออกมาอีกหลายเล่ม เช่น ศิลปะปฏิวัติ ซึ่งเป็นหนังสือแสดงภาพปั้นชาวนาของจีน (ถูกสันติบาลสั่งเก็บเป็นเล่มแรกในปี 2518 เพราะทางกรมตำรวจได้ตั้งคณะกรรมการขึ้นมาพิจารณาแล้วเห็นว่าเป็นหนังสือที่อาจก่อให้เกิดอันตรายได้) หนังสือคำประกาศแห่งความเสมอภาค ของ คาร์ลมาร์กซและเฟรเดอริก เองเกลส์  วิวัฒนาการของสังคม ของ สุพจน์ ด่านตระกูล หนังสือโฉมหน้าศักดินาไทย ของ จิตร ภูมิศักดิ์ ซึ่งทำสถิติหนังสือขายดี และอีกเล่มหนึ่งซึ่งขายดีเช่นกันคือ ศิลปเพื่อชีวิต ศิลปเพื่อประชาชน

เรื่องราวที่สำคัญอีกเรื่องหนึ่งในยุคนั้นเป็นเรื่องที่ได้รับความสนใจอย่างเสมอจากประชาชนเสมอและถูกตีพิมพ์อย่างมากในปี 2517 คือ กรณีสวรรคตของสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวอานันทมหิดล มีการพิมพ์เรื่อง ข้อเท็จจริงเกี่ยวกับกรณีสวรรคต ของ สุพจน์ ด่านตระกูล กรณีสวรรคต 9 มิถุนายน 2489 ของ สรรใจ แสงวิเชียร และ วมลพรรณ ปีตธวัชชัย ส่วนเล่มสำคัญในกรณีนี้คือ ‘กงจักรปีศาจ’ ซึ่ง ร.อ.ชลิต ชัยสิทธิเวช แปลจาก The Devil’s Discus ของ Rayne Kruger

บรรยากาศช่วงนี้อาจเรียกว่าเป็นบรรยากาศช่วง ‘ดอกไม้ร้อยเบ่งบาน’ ซึ่งต่อเนื่องไป จนถึงปี 2518 การเผยแพร่ของหนังสือเหล่านี้ถือได้ว่านำมาซึ่งการปฏิวัติภูมิปัญญาของสังคมไทย ทำให้นักศึกษาปัญญาชนจำนวนมากหลุดจากรอบความคิดแบบเก่าสู่โครงสร้างทางความคิดแบบใหม่ คือ สังคมนิยม การที่แนวคิดของสังคมนิยมเป็นที่ยอมรับส่วนหนึ่งเพราะทฤษฎีมาร์กซสามารถวิเคราะห์สังคมเก่าได้อย่างมีพลัง [4] และเสนอทางออกได้ชัดเจนว่า สังคมมนุษย์เป็นสังคมที่มีชนชั้น มีการกดขี่ขูดรีดเอาเปรียบกัน

เพื่อรักษาการขูดรีดนั้น ชนชั้นปกครองจะสร้างรัฐขึ้นมาปกป้องอำนาจตน และสร้างศาสนาและวัฒนธรรมขึ้นมอมเมาประชาชน แต่สาระสำคัญที่ชนชั้นปกครองต้องรักษาไว้คือการขูดรีดทางเศรษฐกิจ แต่ปรัชญาสังคมนิยม มนุษย์เป็นผู้สร้างสังคมของตนเอง ดังนั้น ชนชั้นชาวนาและกรรมกรจึงสามารถกำหนดอนาคตของตนเองได้โดยรวมพลังกันปฏิวัติเพื่อโค่นล้มสังคมที่กดขี่ลง แล้วสร้างสังคมใหม่ของชนชั้นกรรมาชีพที่มนุษย์จะมีความเสมอภาคไม่มีการขูดรีดกัน

เหตุเหล่านี้ทำให้อุดมการณ์สังคมนิยมค่อยๆกลายเป็นอุดมการณ์ของขบวนการนักศึกษาไทย (มีแกนกลางอยู่ที่ศูนย์กลางนิสิตนักศึกษาแห่งประเทศไทย มีบทบาทสูงมากตั้งแต่ก่อน 14 ตุลาคม 2516) เป็นอาวุธที่ใช้วิพากษ์ชนชั้นและวิเคราะห์สังคม ว่าเป็นสังคมชนชั้น กดขี่ขูดรีด ชนชั้นปกครองสมคบกับจักรวรรดินิยมอเมริกา หนทางแก้ไขจะต้องปฏิวัติประเทศไปสู่สังคมนิยม โค่นล้มทุนนิยม ขุนศึก และศักดินา

การเคลื่อนไหวเหล่านี้เป็นแรงกระตุกที่ทำให้ทั้งผู้ปกครอง ศักดินา และพรรคการเมืองชนชั้นนายทุนเริ่มเกิดความหวาดระแวงต่อแนวทางแบบสังคมนิยม เริ่มมีการกล่าวถึงอีกฝ่ายอย่างแยกขั้ว เช่น พรรคสังคมนิยม 3 พรรคที่เกิดขึ้นในช่วงเวลานั้นถูกกล่าวหาว่าได้รับเงินจาก เคจีบี. แห่งสหภาพโซเวียต ขายชาติให้เวียดนาม หรือเป็นปฏิปักษ์ต่อสถาบันพระมหากษัตริย์ เป็นต้น

ปฏิกริยาสะท้อนกลับของฝ่ายรัฐยังรวมไปถึงการใช้ความรุนแรงด้วย โดยมีกรณีสำคัญก่อนหน้าเหตุการณ์ 6 ตุลาคม 2519 หลายครั้ง ครั้งสำคัญคือ กรณีการเผาหมู่บ้านนาทราย อ.บึงกาฬ จ.หนองคาย ในวันที่ 24 มกราคม 2517 ทางราชการอ้างว่าผู้ก่อการร้ายคอมมิวนิสต์เป็นผู้เผา แต่เมื่อนายธียุทธ บุญมี ได้นำนายลม กาญจนสาร ผู้ใหญ่บ้านนาทรายมาเปิดเผยเรื่องราวว่า แท้จริงแล้วเจ้าหน้าที่เป็นผู้เผา ปิดล้อมหมู่บ้านและสังหารชาวบ้านตาย 3 คน ในที่สุดผู้ว่าราชการจังหวัดหนองคายต้องยอมรับว่าเจ้าหน้าที่เป็นผู้เผา วันที่ 28กุมภาพันธ์ 2517 พล.ท.สายหยุด เกิดผล ผู้อำนวยการป้องกันและปราบปรามภัยคอมมิวนิสต์ ยอมรับว่าเหตุการที่บ้านนาทรายเจ้าหน้าที่ทำเกินกว่าเหตุจริง

อีกกรณีหนึ่งคือ ‘ถีบลงเขา เผาลงถังแดง’ ที่จังหวัดพัทลุง ในระหว่างปี 2514-2516  ฝ่ายเจ้าหน้าที่ปราบปรามคอมมิวนิสต์ภาคใต้ได้ใช้นโยบายเหวี่ยงแหล้อมจับกุมประชาชนไปสอบสวนแล้วฆ่ากว่าสามพันคน กรณีนี้ พล.อ.สายหยุด เกิดผล ชี้แจงในเบื้องต้นว่าให้ฟังหูไว้หู แต่พล.อ.กฤษณ์ สีวะรา ยอมรับว่ากรณีถังแดงเกิดขึ้นจริง และนำไปสู่กระแสเสนอให้ยุบกองอำนวยการรักษาความมั่นคงภายใน (กอ.รมน.) แต่หน่วยงานนี้ก็ยังคงอยู่มาถึงปัจจุบัน

กระแสสังคมนิยมที่หนุนเนื่องเข้ามามากขึ้นเรื่อยๆทำให้ฝ่ายอนุรักษ์นิยมที่กุมอำนาจดูเหมือนจะหวั่นวิตกมากขึ้นเรื่อยๆ ยิ่งเมื่อเกิดกรณีการปฏิวัติไปสู่สังคมนิยมในประเทศกัมพูชาและเวียดนามในเดือนเมษายน พ.ศ. 2518 และการปฏิวัติในลาวปีเดียวกันอันนำมาสู่การยกเลิกสถาบันพระมหากษัตริย์ในลาว ยิ่งก่อให้เกิดความหวั่นวิตกว่าจะมีการเปลี่ยนแปลงในทำนองเดียวกันในประเทศไทย

กลุ่มต่างๆที่ออกมาเคลื่อนไหวไม่ว่าประเด็นใดๆจึงถูกมองอย่างเหมารวมว่าเป็นคอมมิวนิสต์ไปเสียทั้งหมด รัฐจึงได้เริ่มใช้วิธีการที่รุนแรงมากขึ้นเรื่อยๆในการจัดการให้กลุ่มต่างๆยุติบทบาทโดยเฉพาะกลุ่มของขบวนการนักศึกษา และวิธีการที่ถูกนำมาใช้ในขั้นสุดท้ายคือการพยายามสร้างเงื่อนไขที่นำไปสู่การรัฐประหารเพื่อนำรัฐบาลที่เข้มแข็งและปราบปรามคอมมิวนิสต์เข้ามาบริหารประเทศแทนรัฐบาลพลเรือน กระบวนการเหล่านี้คือเส้นทางสู่ประวัติศาสตร์เลือด 6 ตุลาคม 2519

จุดชนวนสังหารหมู่จาก ‘ดาวสยาม’ เพื่อ ‘ชาติ ศาสน์ กษัตริย์’

‘ดาวสยาม’ เข้ามาเกี่ยวพันกับสถานการณ์ได้อย่างไร

คงต้องพูดถึงสิ่งที่ซ่อนอยู่หลังการฆ่านักศึกษาและประชาชนจำนวนมากในวันที่ 6 ตุลาคม 2519 ที่ค่อนข้างคลี่คลายตัวเองในระดับหนึ่งเมื่อคณะทหารในนาม ‘คณะปฏิรูปการปกครองแผ่นดิน’ ได้ทำการยึดอำนาจล้มเลิกการปกครองในระบอบประชาธิปไตย ล้มรัฐบาลที่มาจากการเลือกตั้งในช่วงเย็นวันนั้นเอง และระบอบเผด็จการทหารก็ฟื้นกลับมาอีกครั้งอย่างมีอำนาจและยาวนาน

แต่เงื่อนไขของการฆ่าเพื่อกวาดล้างและการรัฐประหารจะเกิดขึ้นไม่ได้เลย หากไม่มีการสร้างความชอบธรรมเพื่อปูเส้นทางเสียก่อน ตั้งแต่ปี 2517 เป็นต้นมา จึงเกิดโฆษณาชวนเชื่อเพื่อทำลายขบวนการนักศึกษาอย่างต่อเนื่องมีตั้งแต่ระดับการสร้างข่าวลือ การปลุกระดมผ่านบทเพลงต่างๆ เช่น ‘เราสู้’ หรือ ‘หนักแผ่นดิน’ ไปจนถึงการเผยแพร่แนวทางผ่านสื่อวิทยุ โทรทัศน์ ซึ่งเป็นของรัฐเสียส่วนมาก รวมไปถึงการใช้หนังสือพิมพ์เป็นสื่อ เช่น รายวัน บ้านเมือง สยามิศร์ คอลัมภ์นิสต์หลายคนในไทยรัฐ และ ‘ดาวสยาม’ ประเด็นที่ถูกยกขึ้นมาใช้ทำลายกระบวนการนักศึกษาอย่างมีนัยยะสำคัญคือการปลุกกระแส ‘ชาติ ศาสนา และพระมหากษัตริย์’ และกล่าวหานักศึกษาว่าเป็นบ่อนทำลายสถาบันเหล่านี้

หนังสือพิมพ์ ‘ดาวสยาม’ มีบทบาทค่อนข้างสูงในประเด็นเหล่านี้ ในช่วงเวลานั้นมีนายประสาน มีเฟื่องศาสตร์ เป็นเจ้าของ ‘ดาวสยาม’ นำเสนอเนื้อหาในข่าวใส่ร้ายและทำลายภาพลักษณ์ของนักศึกษาอยู่เสมอและหลายครั้งถึงกับใช้คำบริภาษอันหยาบคาย จึงถูกฝ่ายนักศึกษาเดินขบวนต่อต้าน และวางหรีดดำหน้าสำนักงานหลายครั้ง [5] และ ‘ดาวสยาม’ ยังเป็นหนังสือพิมพ์ที่สร้างชนวนเหตุสุดท้ายที่นำพาไปสู่เหตุการณ์อันเลวร้ายที่สุดในวันที่ 6 ตุลาคม 2519

สมศักดิ์ เจียมธีระสกุล อธิบายเงื่อนปมตรงนี้โดยเล่าเหตุการณ์ย้อนไปสู่เช้าวันอังคารที่ 5 ตุลาคม 2519 อีกครั้ง ผ่านบทความ ‘ผู้จัดการ-พันธมิตร กำลังก่อกระแส ‘ละคอนแขวนคอ’ ยุคใหม่’ [6] จับความได้ว่า มีการชุมนุมของชมรมแม่บ้าน เมื่อวันที่ 5 ตุลาคม 2519 ที่ลานพระรูปทรงม้า กลุ่มนี้มาเพื่อประท้วงรัฐบาลในขณะนั้น (รัฐบาล ม.ร.ว.เสนีย์ ปราโมช) เนื่องมาจากวิกฤติการกลับเข้าประเทศของจอมพลถนอม แต่ในการชุมนุมนั้นมีบางคนในกลุ่มหยิบยกเอาภาพถ่ายการแสดงละครของนักศึกษาธรรมศาสตร์ที่ลานโพธิในเที่ยงวันที่ 4 ตุลาคม 2519 ซึ่งเป็นละครสะท้อนเหตุการณ์แขวนคอช่างไฟฟ้าผู้ประท้วงถนอมที่นครปฐม 2 คน และถูกตีพิมพ์ในหน้า 1 ของบางกอกโพสต์ ฉบับวันที่ 5 ตุลาคม 2519 (บางกอกโพสต์ออกวันละ 1 กรอบตอนเช้า) มาวิพากษ์วิจารณ์ว่า ใบหน้าผู้แสดงเป็นช่างไฟฟ้าที่กำลังถูกแขวนคอในภาพนั้นเหมือนพระบรมโอรสาธิราช แสดงว่า นักศึกษาจงใจหมิ่นพระบรมเดชานุภาพ

ภายในเวลาไม่กี่ชั่วโมง กลุ่มจัดตั้งขวาจัดต่างๆในขณะนั้น ได้แพร่กระจายข้อกล่าวหาที่ไม่มีมูลนี้ออกไปอย่างรวดเร็ว โดยเฉพาะอาศัยองค์กรสื่อมวลชนขวาจัด 2 องค์กร คือ นสพ.ดาวสยาม รายวัน และ สถานีวิทยุยานเกราะ เป็นเครื่องมือ โดยสถานีวิทยุยานเกราะออกอากาศปลุกเร้าอารมณ์ผู้ฟังอย่างหนักไม่หยุดตลอดบ่ายวันที่ 5 ข้ามคืนถึงเช้าวันที่ 6 มีการเรียกร้องให้จัดการกับนักศึกษาขั้นเด็ดขาด กระตุ้นความโกรธแค้นผู้ฟังถึงระดับทีหวังผลให้เกิดการใช้กฎหมู่ทำร้ายนักศึกษา ขณะที่ ดาวสยาม ได้ตีพิมพ์กรอบบ่ายเพิ่มจำนวนเป็นพิเศษ เผยแพร่ทั่วกรุงเทพ ในหน้า 1 เกือบเต็มหน้า ได้ตีพิมพ์ขยายรูปที่กล่าวหาว่าเป็นการ “แขวนคอหุ่นเหมือนฟ้าชาย” (นี่คือคำพาดหัว ดาวสยาม ฉบับเช้าวันที่ 6 ตุลา ขอให้สังเกตว่า การปลุกระดมนี้วางอยู่บนการโกหกเพียงใด เพราะการ “แขวนคอ” ใช้คนแสดงจริง ไม่ใช่หุ่น) [7]

ด้านขบวนการนักศึกษาที่มีศูนย์กลางนิสิตนักศึกษาแห่งประเทศไทยเป็นกลางและชุมนุมอยู่ในมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ขณะนั้นก็ได้เปิดแถลงข่าว บอกเล่าความจริงของความเป็นมาของการแสดงละครประท้วงถนอม (ซึ่งเป็นกิจกรรมของนักศึกษาธรรมศาสตร์เอง ไม่ใช่การจัดของศูนย์ฯ) และได้ยืนยันว่ายินดีจะให้เจ้าหน้าที่ดำเนินการสอบสวนตามกระบวนการทางกฎหมายทุกอย่าง ทั้งยังได้นัดกับนายกรัฐมนตรี จะเดินทางเข้าพบเพื่อชี้แจงในเช้าวันรุ่งขึ้น

แต่สิ่งที่เกิดขึ้นคือตั้งแต่ช่วงบ่าย ช่วงกลางคืน วันที่ 5 ตุลาคม ถึงช่วงเช้าวันที่ 6 ตุลาคม คือ การระดมกำลังจัดตั้งติดอาวุธของพวกขวาจัดอย่างขนานใหญ่ บรรดาผู้บงการของพวกเขาทราบดีว่า ถ้าปล่อยให้มีการดำเนินการตามกระบวนการทางกฎหมายและกระบวนการทางการเมืองแบบปกติ คือ ให้โอกาสนักศึกษาชี้แจงกับเจ้าหน้าที่และต่อสู้คดี และให้โอกาสนักศึกษาได้ชี้แจงทำความเข้าใจกับประชาชนทั่วไป คำโกหกของพวกเขา ก็จะไม่เป็นผล เพราะไม่เป็นเรื่องยากที่จะแสดงให้เห็นว่า ละคอนที่แสดงที่ลานโพธินั้น คือละคอนสะท้อนการฆ่าแขวนคอช่างไฟฟ้าที่นครปฐมเท่านั้น ไม่มีเนื้อหาใดๆเกี่ยวข้องกับราชวงศ์เลย ใบหน้าของผู้แสดงก็ไม่มีการตกแต่งให้เหมือนกับรัชทายาท อย่างที่มีการปล่อยข่าวแต่อย่างใด

ดังนั้น บรรดาผู้บงการขวาจัดจึงเร่งระดมอันธพาลการเมือง และกำลังติดอาวุธของรัฐบางส่วนที่พวกเขาควบคุมได้โดยตรง เข้าทำการปิดล้อมมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ตั้งแต่คืนวันที่ 5 และเริ่มโจมตีประปรายตั้งแต่กลางดึกคืนนั้น และโดยไม่รอให้ฟ้าสว่างในเช้าวันที่ 6 พวกเขาก็สังการให้กำลังเหล่านั้นทำการโจมตีมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์อย่างเต็มที่พร้อมเพรียงกัน

สิ่งที่ตามมาคือ การฆ่าหมู่สยดสยองที่เหี้ยมโหดที่สุดในประวัติศาสตร์การเมืองไทยสมัยใหม่”[9]

สำหรับบทบาทของ ‘ดาวสยาม’ บทความ ‘ชนวน : ภาพแขวนคอที่นำไปสู่กรณี 6 ตุลา’ ของ สมศักดิ์ เจียม ธีระสกุล กล่าวไว้ค่อนข้างชัดเจนว่า มีเพียง ‘ดาวสยาม’ เพียงฉบับดียว (โดยความร่วมมือของวิทยุยานเกราะ) ที่ “นำเสนอข่าวในทำนองว่านักศึกษาจงใจดูหมิ่นเจ้าฟ้าชาย” คือสร้างสถานการณ์ในบ่ายวันที่ 5 ตุลาคม อันนำไปสู่การนองเลือดในวันรุ่งขึ้น [9]

สมศักดิ์ ให้ความเห็นต่อกรณีดังกล่าวในบทความชิ้นเดียวกันว่า แม้ว่าภาพถ่ายละคอนที่ตีพิมพ์ใน บางกอกโพสต์ ฉบับวันที่ 5 ตุลาคม 2519 (ตีพิมพ์ภาพละคอนแขวนคอเป็นที่แรก) จะถูกอ้างและนำไปแจ้งความต่อตำรวจกล่าวหาว่านักศึกษาหมิ่นองค์รัชทายาท แต่ภาพดังกล่าวไม่ใช่ภาพที่ถูกนำมารณรงค์และโจมตีนักศึกษา

อย่างไรก็ตาม สมศักดิ์มองว่ามีความเป็นไปได้ที่กลุ่ม ‘ฝ่ายขวา’ จะได้ไอเดียสร้างสถานการณ์จากการเห็นภาพที่ตีพิมพ์ในบางกอกโพสต์ ซึ่งเป็นการทำหน้าที่ตามปกติของทั้งนักศึกษาที่สะท้อนเหตุการณ์ออกมาเป็นละครและเสนอภาพข่าวที่น่าสนใจ

แต่ข้อสังเกตหนึ่งของสมศักดิ์ ที่มีต่อ ‘ดาวสยาม’ คือ ‘ดาวสยาม’ ตีพิมพ์ออกมาวันละ 2 กรอบในช่วง 6 ตุลาคม 2519 ในขณะที่ปกติจะตีพิมพ์เฉพาะกรอบบ่ายของแต่ละวันเท่านั้น และตั้งแต่มีการแสดงละครมีการออกวางตลาด 3 ครั้ง คือ บ่ายวันที่ 4 (ลงหัววันที่ 5 ) เช้าวันที่ 5 และบ่ายวันที่ 5 (แต่ลงหัววันที่ 6) ถ้านับเช้าวันที่ 6 ด้วย จะมี 4 ฉบับด้วยกัน

เขาชี้ประเด็นว่า มีหลักฐานที่ ‘ดาวสยาม’ ตีพิมพ์ภาพถ่ายจากการแสดงครั้งแรกตั้งแต่ฉบับที่ออกในบ่ายวันที่ 4 (ลงวันที่ 5 ซึ่งหาต้นฉบับไม่ได้แล้ว) ลักษณะอย่างไรบอกไม่ได้แล้ว แต่จากคำของ ‘ดาวสยาม’ เองที่พูดถึงเมื่อเกิดการกล่าวหาว่านักศึกษาแสดงละครหมิ่นองค์รัชทายาทที่ว่า “ภาพนั้นเล็กและดูไม่ชัดเจน” ซึ่งแสดงว่าในเย็นวันที่ 4 ‘ดาวสยาม’ ยังไม่รู้สึกว่ามีอะไรผิดปกติจากภาพที่ลงใน ‘ดาวสยาม’ ครั้งแรก ดังนั้นในกรอบวันต่อที่ออกในเช้าวันที่ 5 ตุลาคม จึงไม่มีภาพเกี่ยวกับการแสดงละครเลย

แต่ในทางกลับกัน เช้าวันนั้นมีสื่อ  3 ฉบับที่พิมพ์ภาพถ่ายมาจากละคร คือ ประชาธิปไตย เนชั่น และบางกอกโพสต์ ซึ่งโพสต์เป็นเพียงฉบับเดียวที่เห็นหน้าด้านตรงของผู้ที่ถูกแขวนคอในละคร (อภินันท์ บัวหภักดี) ส่วนประชาธิปไตย เป็นภาพของวิโรจน์ ตั้งวาณิชย์ ผู้แสดงอีกคนหนึ่ง (แสดงสลับกันเพราะผู้แสดงจะเจ็บหน้าอกเมื่อถูกแขวน) ส่วนเนชั่นเป็นภาพด้านข้างของอภินันท์ นอกจากนี้ คำบรรยายใต้ภาพของบางกอกโพสต์ยังระบุชัดเจนว่าเป็นการแสดง “ฉาก…การฆ่าแขวนคออย่างทารุณของแอ๊คติวิสต์สองคนหลังการกลับมาของอดีตผู้เผด็จการถนอม กิตติขจร”

อย่างไรก็ตาม สมศักดิ์ ไม่ได้ยืนยันชัดว่า ‘ฝ่ายขวา’ เกิดไอเดียเกี่ยวกับรูปภาพในบางกอกโพสต์ตั้งแต่เมื่อไร แต่ตั้งข้อสังเกตไว้ในราวช่วงบ่ายของวันที่ 5 ตุลาคม 2519 โดยยกหลักฐานของ วัลลภ โรจนวิสุทธิ์ ในหนังสือ ยังเตอร์กของไทย (2521) ว่า

“กลุ่มผู้รักชาติและแม่บ้านจำนวนประมาณ 300 คน” ที่ชุมนุมกันหน้าทำเนียบตั้งแต่เช้าวันนั้นเพื่อเรียกร้องให้เสนีย์ รับสมัคร สุนทรเวช และสมบุญ ศิริธร กลับเป็นรัฐมนตรี เมื่อใกล้บ่ายสามโมง

“ก็เกิดเหตุการณ์ที่คาดไม่ถึงขึ้นมาและมีผลสะท้อนร้ายยิ่งนัก กล่าวคือผู้ที่มาชุมนุมอยู่นั้นได้หนังสือพิมพ์บางกอกโพสต์ประจำวันที่ 5 ตุลาคม 2519 มาสามสี่ฉบับ มีภาพผู้ถูกแขวนคอเหมือนสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช…”

จากนั้นในช่วงค่ำของวันที่ 5 ตุลาคม 2519 นางนงเยาว์ สุวรรณสมบูรณ์ สมาชิกชมรมแม่บ้าน เข้าแจ้งความที่ สน.ชนะสงครามว่า ศูนย์นิสิตฯเล่นละครหมิ่นองค์รัชทายาทโดยเล่าว่า “14.00 น. ตนได้เห็นภาพในหน้า นสพ.บางกอกโพสต์…” หนังสือพิมพ์ทุกฉบับที่รายงานข่าวการชุมนุมของพวกนี้จนถึงประมาณเที่ยงวันหรือหลังเที่ยงวันเล็กน้อย ก็ยังไม่มีการกล่าวถึงเรื่องภาพแสดงละคร  [10]

แต่เมื่อเรื่องนี้เริ่มแพร่กระจายในกลุ่มขวาหรืออนุรักษ์นิยม ‘ดาวสยาม’ รายงานดังนี้

“เมื่อวันที่ 5 เดือนนี้ เวลา 17.00 น. ได้มีบุคคลหลายอาชีพได้นัดประชุมโดย ยกรูปภาพในหน้าของ นสพ. ดาวสยาม ฉบับวันที่ 5 ต.ค. (กรอบแรก) [คือฉบับที่ออกในบ่ายวันที่ 4 - สมศักดิ์] และได้นำมาวิเคราะห์ถึงภาพและการกระทำของศูนย์กลางนิสิตนักศึกษาที่เล่นละครการเมืองในบริเวณลานโพธิ์มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ โดยได้วิเคราะห์ว่ารูปภาพนั้นเหมือนสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช แต่เนื่องจากภาพนั้นเล็กและดูไม่ชัดเจน จึงได้ติดต่อขอมาที่ นสพ.ดาวสยาม และทาง นสพ. ดาวสยาม ก็ได้ให้ความร่วมมือ โดยขยายภาพให้ชัดเจนและไม่ได้มีการตบแต่งภาพแต่อย่างไร ส่งไปให้ยังตัวแทนของบุคคลกลุ่มนี้ที่มาขอรับ ที่ประชุมของบุคคลกลุ่มนี้ ได้มีมติเห็นพ้องต้องกันเป็นเอกฉันท์ว่าภาพนี้เป็นภาพที่ส่อเจตนาดูหมิ่นราชวงศ์จักรี….”

ทั้งนี้ สมศักดิ์ คาดว่าในช่วงบ่ายวันที่ 5 ตุลาคม 2519 ‘ดาวสยาม’ กรอบบ่าย (ลงวันที่ 6 ตุลาคม ) ได้ตีพิมพ์ภาพการแสดงละครอีกครั้ง และภาพนี้ถูกใช้ในการปลุกระดมตลอดเย็นและค่ำวันนั้น อย่างไรก็ตาม ดาวสยามกรอบนี้หาดูไม่ได้ในปัจจุบันแต่สมศักดิ์เชื่อว่าเคยเห็น ภาพละครแขวนคอในดาวสยามฉบับนั้น

ในความทรงจำของผม เป็นภาพแบบ “โคลสอัพ” ขนาดใหญ่ เห็นตัวละครที่ถูกแขวนเพียงครึ่งตัว เป็นไปได้ว่านี่คือ ภาพที่ ดาวสยาม เองกล่าวถึงว่าได้ “ขยายภาพให้ชัดเจนและ…ส่งไปให้ยังตัวแทน” ของกลุ่มฝ่ายขวาในเย็นนั้น (และอาจจะมาจากเป็นภาพที่ทั้ง ดาวสยาม และ บ้านเมือง พิมพ์ในกรอบเช้าวันที่ 6 แต่อันหลังซึ่งไม่มีผลต่อการรณรงค์แล้ว จะเป็นระยะไกลขึ้น แสดงตัวผู้เล่นเกือบทั้งตัว) ที่แน่ๆคือเป็นคนละภาพกับที่พิมพ์ใน บางกอกโพสต์ [11]

บทวิเคราะที่ตามมาของสมศักดิ์หลังจากตรงนี้น่าสนใจอย่างยิ่ง เพราะเขาไม่ได้พูดถึงประเด็นที่ ‘ดาวสยาม’ ตกแต่งหรือบิดเบือนภาพหรือไม่ แต่ชนวนของอารมณ์ความรู้สึกที่นำไปสู่ความรุนแรงกลับมาจากการรับรู้ที่แพร่หลาย และตามมาด้วยการนำเสนอของสื่อฉบับอื่นๆในทิศทางเดียวกันอย่างเป็นกระแสและเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญที่นำไปสู่สถานการณ์ในวันรุ่งขึ้น

แม้แต่ภาพใน ดาวสยาม ตอนบ่ายวันที่ 5 นี้ก็ไม่น่าจะเป็นภาพแต่ง? ผมไม่ได้ต้องการเสนอว่าเพราะหน้าคนเล่นละคร “เหมือน” อยู่แล้วจึงไม่ต้องแต่งภาพ แต่ต้องการจะเสนอว่า ความรู้สึกที่ว่า “เหมือน” นั้นที่สำคัญไม่ใช่มาจากหน้าคนเล่นละครแต่มาจากความรับรู้ (perception) ที่แพร่หลายไม่เพียงแต่ในหมู่ฝ่ายขวา แต่ในหมู่คนจำนวนไม่น้อยในขณะนั้นว่า ขบวนการนักศึกษา “แอนตี้สถาบัน” ด้วยเหตุนี้ ขอเพียงแต่ให้องค์ประกอบบางอย่างของภาพมีส่วนคล้ายคลึงเท่านั้น ก็ทำให้คิดไปในทางนั้นได้ทันที ในแง่นี้ เสื้อชุดทหารที่ตัวละครใส่อาจจะมีผลต่อความรู้สึกของคนดูภาพ มากกว่าใบหน้าตัวละครเสียอีก

เมื่อถึงเช้าวันที่ 6 ตุลาคม หนังสือพิมพ์แทบทุกฉบับก็ลงข่าวเรื่องนักศึกษาถูกกล่าวหาว่าเล่นละครหมิ่นองค์รัชทายาทแล้วราวกับว่านักศึกษาผิดจริงๆ และที่เหมือนกับจะเป็นการเยาะเย้ย (irony) ของประวัติศาสตร์ก็คือ บางกอกโพสต์ อาจเป็นฉบับที่ลงข่าวเข้าข้างนักศึกษาที่สุดในสถานการณ์เช่นนั้น แม้แต่ ไทยรัฐ หรือ ประชาชาติ ที่เคยเข้าข้างนักศึกษามาตลอดก็พาดหัวว่า “จับนักศึกษาหมิ่นฟ้าชาย” และ “สั่งสอบแขวนคอลานโพธิ์ ระบุภาพหมิ่นองค์รัชทายาท” ตามลำดับ โพสต์ เกือบเป็นฉบับเดียวที่ไม่ยอมระบุตรงๆเช่นนั้น แต่กลับพาดหัวเพียงว่า “สั่งสอบละครแขวนคอ ศูนย์นิสิตปฏิเสธผู้แสดงหน้าเหมือนใครทั้งสิ้น”[12]

ถึง 6 ตุลาคม 2519

ผมเห็นใบปลิวกระดาษปอนด์ลงรูปถ่ายที่กล่าวหาว่าพวกเราแสดงละครหมิ่นองค์รัชทายาท ตั้งแต่เวลา 18 น.วันที่ 5 ต.ค. ต่อจากนั้นผมได้ดู น.ส.พ. ดาวสยาม (มายืนขายหน้า ม.ธ. ด้วย ผมเห็นแล้วแค้นมากที่เราถูกกล่าวหาเช่นนั้น คนนับพันเมื่อวันที่ 4 เป็นพยานได้ เราไม่เคยแสดงละครแล้วตบแต่งรูปร่างหน้าตาดังรูปที่พิมพ์แจกออกนั้นเลย นศ.ปี 1 มธ.ดูตั้งนานแล้ว ไม่เห็นมีปฏิกริยาอะไร กลับมาเป็นเรื่อง เป็นราวเมื่อลงใบปลิวและลง น.ส.พ.นี่แหล่ะ ตอนนั้นผมไม่เข้าใจชัดนักว่า เขากล่าวหาเราเช่นนี้ทำไม คิดว่าคงใส่ร้ายป้ายสีกันตามเคย แต่ผมรู้สึกเหมือนคนอื่นๆว่าเหตุการณ์ตึงเครียดขึ้นทุกที) [13]

เนื้อความในจดหมายถึงเพื่อนจากในคุกของ ชวลิตร วินิจจะกูล หนึ่งใน 19 จำเลยคดี 6 ตุลาคม 2519 ได้เขียนเล่าบ่งบอกเหตุการณ์และความรู้สึกก่อนการรัฐประหารและนองเลือดในวันที่ 6 ตุลาคม 2519  ตอนนั้นเขาไม่รู้เสียด้วยซ้ำว่า ทำไม ‘ดาวสยาม’ จึงใช้ประเด็นสถาบันเบื้องสูงมาใช้กับนักศึกษา แต่การนำประเด็น ‘หมิ่นพระบรมเดชานุภาพ’ ครั้งนี้คงความหวั่นวิตกให้เขาและเพื่อนๆที่ชุมนุมนธรรมศาสตร์ไม่น้อย จึงทำให้ในเวลาประมาณ 21.00 น. ทางศูนย์กลางนิสิตนักศึกษาต้องนัดแถลงข่าวต่อสื่อมวลชนครั้งใหญ่และด่วนที่สุด เพื่อแสดงหลักฐนและเหตุผลโดยให้ผู้แสดงละครเล่าความจริงทั้งหมดและให้ผู้สื่อข่าวดูใบหน้าและภาพถ่ายของ อภินันท์ ผู้แสดงว่าไม่เหมือนในใบปลิวเลย

อย่างไรก็ตาม แม้ว่าสื่อมวลชนจะซักถามจนหมดข้อสงสัยแล้ว แต่จดหมายของชวลิตร ระบุว่าวิทยุ 200 สถานียังคงให้ข่าวแบบเดิมต่อไป ฝั่งสนามหลวงมีการชุมนุมของอีกฝ่ายหนึ่งที่เขาเรียกว่า ‘อันธพาล’ ที่สร้างความรุนแรงประปรายไปเรื่อยๆตลอดคืน เช่น การขว้างปาสิ่งของ จุดไฟเผา ทำลายข้าวของ หรือยิงปืนขู่ ในขณะที่ตำรวจที่มาดูแลทำหน้าที่เพียงมองเหตุการณ์อยู่เฉยๆเท่านั้น

จนกระทั่งเวลาประมาณ 4.00 น. วันที่ 6 ตุลาคม 2519 ตำรวจมากกว่า 200 คน มาล้อมทางเข้าออกทั้งหมดของธรรมศาสตร์ไว้พร้อมอาวุธครบมือ จากนั้นเสียงปืนจากอาวุธสงคราม ซึ่งเป็นอาวุธของเจ้าหน้าที่รัฐก็ดังขึ้นเป็นชุดๆ

เวลา 5.30 น. เสียงวิ๊ดดังขึ้น ตามมาด้วยเสียงระเบิด มีคนตายและบาดเจ็บจากระเบิดลูกนี้ 3-4 คน หลังจากนั้นเสียงปืนระดมยิงก็ดังเข้ามาไม่มีหยุดในขณะที่ผู้ชุมนุมในมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์พากันเข้าไปหลบในตัวตึกอาคารต่างๆ เขาเล่าเหตุการณ์ช่วงนี้ว่า

“ยิ่งกว่าสงคราม เพราะที่นี่ฆ่าหมู่ฝ่ายเดียว ฝ่ายหนึ่งหมอบรอกระสุน อีกฝ่ายสูบบุหรี่ไปยิงไปอย่างเลือดเย็น

ผมเห็นภาพของตำรวจหลังออกจากคุก ท่ายิงอย่างสบายใจทั้งนั้น บางคนแบกปืนยิงรถถังทั้งที่ในธรรมศาสตร์ไม่มีรถถังสักคัน

หรือเขาอาจจะคิดว่า มีรถถังใต้หอฯใหญ่ มีเรือดำน้ำอยู่บนแท็งก์และในอุโมงค์ มีขีปนาวุธอยู่ที่ยอดโดม !” [14]

ในจดหมายฉบับที่ 2 เขาเขียนเล่าต่อไปว่า หลังจากเสียงระเบิดดังขึ้นเมื่อ 5.30 น. มีรถพยาบาลออกไปได้เพียงไม่กี่คัน เพราะมีคำสั่งห้ามจากข้างบน คนบาดเจ็บยิ่งมีมากจนรถพยาบาลไม่พอ จนต้องประกาศขอรถใครก็ได้มาลำเลียงคนเจ็บ แต่ถึงมีรถมากี่คันก็ถูกสั่งให้จอดรอจนคนตายอยู่ที่ท่าพระจันทร์

..ที่นี่นักศึกษาแพทย์ พยาบาลเริ่มต้นอาชีพในอนาคตด้วยการนั่งมองคนตายลงทีละคน

ได้ข่าวว่าโทรทัศน์วันนั้น ถ่ายภาพเหตุการณ์หน้า มธ.ด้านสนามหลวงไว้ได้มาก

ทั้งภาพกระชากสายน้ำเกลือออกจากร่างคนเจ็บ ภาพเทเปลคนเจ็บลงกับพื้นแล้วรุมกระทืบ ภาพรุมตีประชาทัณฑ์ ยังมีการแขวนคอแล้วกรีดคอจนเหวอะ แขวนคอแล้วเอาเก้าอี้พาด รุมตี ข่มขืนแล้วฆ่า จับลากไปเผาทั้งเป็น ฯลฯ

…หลังการจับกุมมีเสียงประกาศผ่านเครื่อขยายเสียง ตร.ว่า “ขณะนี้มีช่างภาพต่างประเทศเข้ามาแล้ว ขอให้หยุดกระทำการทารุณต่างๆเสีย” …พวกเขาเองก็ยอมรับว่าทารุณ แต่ก็ยังทำอยู่ กระทั่งเลิกเพราะกลัวความจริงจะเผยแพร่ไปทั่วโลก…

นี่คงเป็นเพียงภาพคล่าวๆของเหตุการณ์เท่านั้นว่า..ในวันที่ 6 ตุลาคม 2519 เกิดอะไรขึ้น

คงปฏิเสธไม่ได้ว่า เหตุการณ์ที่น่าเศร้าสลดครั้งนี้ ‘สื่อมวลชน’ เข้าไปมีบทบาทสำคัญ ในขณะที่การทำหน้าที่ของสื่อมวลชนจากต่างประเทศอีกชุดหนึ่งได้มีส่วนช่วยทำให้เหตุการณ์เย็นลงได้ เพราะ ‘ความจริง’ มักเป็นสิ่งที่น่ากลัวสำหรับผู้อยู่ในที่มืดเสมอ

ในขณะที่ชาวต่างประเทศได้ดูภาพเหตุการณ์ 6 ตุลาคม 2519 กันอย่างจริงจังทุกแง่ทุกมุม และปราศจากการบิดเบือนข่าว – ภาพ คนไทยในประเทศกลายเป็นกลุ่มชนที่ถูกปิดบังไม่ให้ได้รับทราบข้อเท็จจริงของเหตุการณ์ในวันนั้น เมื่อมีผู้สนใจเข้าไปหาข้อเท็จจริงกลับถูกรัฐบาลที่มีอำนาจภายหลังเหตุการณ์จับกุมคุมขังข้อหา ‘เป็นภัยสังคม’ สำหรับการทำหน้าที่ของสื่อ มีเพียง ‘สรรพสิริ วิรยสิริ’ ผู้อำนวยการสถานีโทรทัศน์ช่อง 9 เท่านั้นที่กล้านำเสนอภาพเหตุการณ์สดๆของเหตุการณ์นี้มาเผยแพร่หลังเหตุการณ์ผ่านพ้นไปไม่กี่ชั่วโมง ปรากฏว่าว่าเจ้าหน้าที่สถานีโทรทัศน์ช่องนี้ถูกปลดกันตั้งแต่ระดับผู้อำนวยการสถานีมาจนถึงนักข่าว

สรรพสิริ เคยให้ความเห็นต่อเหตุการณ์นี้ว่า “ ลูกหลานเราทั้งนั้น ทำได้อย่างไร? คนไม่มีสิทธิจะผูกคอเขา”… “การเกลียดชังที่เห็นวันนั้นมาจากการเพาะเชื้อของบางคน” …

และเขายังกล่าวถึงการทำหน้าที่ในฐานะสื่อมวลชนด้วยว่า “ผมไม่มีปืน..ผมสู้ได้อย่างเดียวโดยเอาความจริงมาเปิดเผยให้คนได้รับรู้ นี่คือหน้าที่ของผม” [15]

ภาพที่ชัดเจนอีกอย่างหนึ่งของเหตุการณ์ คือการเข้ามีมีบทบาทของทหารที่เข้ามามีบทบาทอีกครั้งผ่านความวุ่นวายที่สื่อสร้างให้เพื่อนำไปสู่การรัฐประหารในตอนเย็น ฝ่ายทหารนำโดย ‘คณะปฏิรูปการปกครองแผ่นดิน’ มี พล.ร.อ.สงัด ชลออยู่ เป็นหัวหน้าคณะ ใช้เหตุผลที่สำคัญข้อหนึ่งในการรัฐประหารคือ ‘นักศึกษาหมิ่นฟ้าชาย’ ซึ่งมาจากการนำเสนอของสื่ออย่างครึกโครมและได้สร้างความรู้สึกร่วมของสังคมถ่ายทอดไปสู่ประชาชนได้ด้วยสื่ออย่าง ‘ดาวสยาม’ และ ‘วิทยุยานเกราะ’ ตลอดวันที่ 4,5 และ 6 ตุลาคม 2519

นอกจากนี้ยังมีเหตุผลต่อเนื่องกันที่ทหารนำมาใช้เพื่อสร้างความชอบธรรมในการใช้ความรุนแรงในการปราบปรามนักศึกษาและประชาชน ได้แก่ นักศึกษาชุมนุมและสะสมอาวุธในมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์เพื่อก่อการกบฎ มีการปะทะกันระหว่างกลุ่ม ‘ผู้รักชาติ’ กับกลุ่มนักศึกษา และตำรวจคุมสถานการณ์ไม่ได้ จึงต้องบุกเข้าไปในธรรมศาสตร์ และเหตุผลข้อสุดท้ายคือ นักศึกษาอาศัยการมี ‘ประชาธิปไตยมากเกินไป’ หลัง 14 ตุลาคม 2516 เพื่อฉวยโอกาสเผยแพร่ลัทธิคอมมิวนิสต์ โดยมีวัตถุประสงค์ที่จะทำลายชาติ

NEO ดาวสยาม

บางทีภาพของ 6 ตุลาคม 2519 ทั้งเงื่อนไขและเป้าหมายอาจทำให้เราสามารถมองเห็นภาพหรือเงื่อนไขของปัจจุบันว่ามีความรู้สึกคลับคล้ายกัน หลังการรัฐประหารเมื่อวันที่ 19 กันยายน 2549 ประเด็น ‘หมิ่นพระบรมเดชานุภาพ’ ได้ถูกกลุ่มผู้รักชาติ (ใหม่) กับ NEO ดาวสยาม ยกมาใช้เป็นเงื่อนไขเพื่อกระทำการเดินไปสู่เหตุการณ์ที่อาจคล้ายคลึงกับเหตุการณ์ 6 ตุลาในอนาคตเพียงเพื่อต้องการกำจัดศัตรูทางการเมือง

ถ้า 6 ตุลาคม 2519 เกิดขึ้นบนเงื่อนไขของการเผยแพร่ลัทธิคอมมิวนิสต์ที่กำลังระบาดอย่างเป็นโดมิโนจนกระทั่งนำไปสู่การล่มสลายของสถาบันระมหากษัตริย์ในลาวแล้วและใกล้ตัวเข้ามา หากมองในเงื่อนไขปัจจุบันกรณีความสั่นคลอนของสถาบันพระมหากษัตริย์เนปาลก็ได้กลายเป็นประเด็น ‘หวั่นวิตก’ ที่ถูกมาผูกโยงกับประเทศไทย

ในความคล้ายคลึงกัน NEO ดาวสยาม ยังคงเดินในแนวทางที่มีภาพลักษณ์เก่าเชยมาปลุกระดมทางการเมืองและทำให้ประเด็นเพียงการไม่ยืนตรงเคารพเพลงสรรเสริญพระบารมีในโรงหนังของคนสองคนกลายเป็นเรื่องของ ‘กลุ่มคน’ หรือ ‘ขบวนการ’ ล้มล้างสถาบันพระมหากษัตริย์ไทยเพื่อทำให้ไทยกลายเป็นสาธารณรัฐ

ซึ่งกรณีดังกล่าวนี้อาจต้องลองถามตัวเองหรือไม่ว่าเวลาเช่าหนังแผ่นมาดูที่บ้าน ดูกับครอบครัว ชวนคนข้างบ้านมาดู ได้เปิดเพลงสรรเสริญพระบารมีเพื่อยืนตรงและแสดงความเคารพแล้วหรือยัง ถ้า..ระดับความจงรักภักดีจะต้องวัดกันตรงไหนกันแน่???

ความจริงการที่สื่อมวลชนจำนวนหนึ่งอยากมีภาพลักษณ์ที่อนุรักษ์นิยมหรือเห็นแนวทาง ‘ดาวสยาม’ เป็นไอดอลคงไม่ใช่เรื่องผิดอะไรแม้จะถือแล้วไม่เท่ห์และอาจไม่เหมาะกับมาดนักธุรกิจที่ต้องมีวิสัยทัศน์ในโลกโลกาภัตน์ก็ตาม แต่มันก็เป็นเรื่องของเสรีภาพสื่อมวลชน อย่างไรก็ตามก็ต้องมองให้แยกขาดจากการวางตัวที่นำไปสู่เงื่อนไขในการเดินไปสู่สถานการณ์แบบ 6 ตุลาคม 2519 เพราะนั่นเป็นคนละเรื่องกับเสรีภาพอย่างสิ้นเชิง

สมศักดิ์ มีข้อสังเกตประการหนึ่งที่น่าสนใจมากและอาจใช้เป็นอนุสติของสังคมได้ เขามองว่า เหตุการณ์ในวันที่ 6 ตุลาคม 2519 แท้จริงแล้วไม่มีใครแม้แต่ผู้ที่ลงมือฆ่าหมู่และทำทารุณกรรมในเช้าวันที่ 6 เองสามารถรู้ล่วงหน้าตั้งแต่คืนวันที่ 5 ว่าจะเกิดการฆ่าหมู่ทารุณกรรมในลักษณะที่เกิดขึ้นจริง

“ในความเห็นของผม พวกเขาไม่ได้วางแผนมาว่าจะทำแบบที่ได้ทำจริงๆ สิ่งที่พวกเขาตั้งใจไว้มากที่สุดคือจะ ‘จัดการ’ นักศึกษาธรรมศาสตร์ ด้วยความรุนแรง แต่เมื่อพวกเขาปล่อยความรุนแรงออกมาแล้ว รูปแบบการคลี่คลายของมันเป็นเรื่องเป็นไปเอง”

 “… เพราะสถานการณ์ที่พวกฝ่ายขวาก่อขึ้นมาในบ่ายวันที่ 5 ตุลาคม 2519 นั้นมันเหมือนกับผีดูดเลือด ที่เมื่อถูกปลุกขึ้นมาแล้วไม่มีใครสามารถควบคุมได้ ไม่มีใครสามารถทำให้มันสงบลงได้จนกว่ามันจะได้ดื่มเลือดคนจริงๆ”  [16]

เพียงแต่ดูเหมือนว่าวันนี้ ‘ผีดูดเลือด’ จะถูกหมอผีคะนองฤทธิ์ปลุกเสกมาใหม่และดูท่ามันชักจะกระหายอยากดื่มเลือดมากขึ้นทุกทีๆ

ขุนพลน้อย

อ้างอิง

[1]  สถิตินี้เป็นไปตามบันทึกสยามจดหมายเหตุ.ปีที่ 1 แต่กระนั้นตัวเลขที่ชัดเจนไม่มีใครทราบ และยังเป็นความลับที่ไม่อาจตรวจสอบได้จนถึงปัจจุบันนี้ (ที่มา : สุธาชัย ยิ้มประเสริฐ . ‘เหตุการณ์ 6 ตุลาเกิดขึ้นได้อย่างไร ’.อาชญากรรมรัฐในวิกฤติการเปลี่ยนแปลง.คณะกรรมการรับข้อมูลและสืบพยานเหตุการณ์ 6 ตุลาคม 2519 , 2544)

[2]  สุธาชัย ยิ้มประเสริฐ เล่มเดียวกัน หน้าเดียวกัน

[3]  เล่มเดียวกัน

[4]  สุธาชัย ยิ้มประเสริฐ หน้า 76

[5]  สุธาชัย  ยิ้มประเสริฐ หน้า 131

[6]  สมศักดิ์ เจียมธีระสกุล.  ‘ผู้จัดการ-พันธมิตร กำลังก่อกระแส ‘ละคอนแขวนคอ’ ยุคใหม่’ ประชาไท. 2 พ.ค. 51

[7]  สมศักดิ์ เจียมธีระสกุล: ประชาไท 2 พ.ค. 51

[8]  สมศักดิ์ เจียมธีระสกุล: ประชาไท 2 พ.ค. 51

[9]  สมศักดิ์ เจียมธีระสกุล. ‘ชนวน:ภาพแขวนคอที่นำไปสู่กรณี 6 ตุลา’ .ประวัติศาสตร์ที่เพิ่งสร้าง.สำนักพิมพ์ 6 ตุลารำลึก,2544

[10] สมศักดิ์ เจียมธีระสกุล : หน้า153

[11] สมศักดิ์ เจียมธีระสกุล หน้า 154

[12] สมศักดิ์ เจียมธีระสกุล หน้า 154

[13] ชวลิต วินิจจะกูล. ‘จดหมายจากชวลิต วินิจจะกูล’ . 6 ตุลา เราคือผู้บริสุทธิ์ .กรุงเทพฯ: คณะกรรมการประสานงาน 20 ปี 6 ตุลา,2539

[14] ชวลิตร วินิจจะกูล : เราคือผู้บริสุทธิ หน้า 26]

[15] ใจ อึ๊งภากรณ์. ‘สรุปข้อมูลเกี่ยวกับเหตุการณ์นองเลือด 6 ตุลาคม 2519’ . อาชญากรรมรัฐในวิกฤติการณ์เปลี่ยนแปลง อ้างต่อจาก I.T.V. 2542 ,สารคดี ต.ค. 2541 หน้า 139

[16] สมศักดิ์ เจียมธีระสกุล: หน้า 160]

เพลง ความหมายของความรัก(ฉันอยากรู้)

ผ่านไปอีกปีอย่างรวดเร็ว

ความเศร้าสลายเจือจางไปตามกาลแต่ความคิดถึงคลับคล้ายมาแทนที่

คิดถึงเพื่อนคนหนึ่งที่เดินทางไปไกล..

ในที่ที่มันรออยู่คงสบายดี (เหมือนที่ตลกเล่นมุขว่าถ้าไม่สบายมันก็คงกลับมานานแล้ว) และตอนนี้อาจมองกลับด้วยอมยิ้มเท่ห์ๆแบบไสตล์ของมันเมื่อเห็นชีวิตของเพื่อนๆที่ยังต้องดิ้นรนในแต่ละวัน

1 ปีมานี้ หลายอย่างดำเนินไปอย่างเป็นเรื่องธรรมดา

เหมือนเดิมกันบ้าง เปลี่ยนแปลงกันบ้าง ตามครรลองแห่งวิถีชีวิต

แต่แน่นอน..เรื่องของมันยังคงอยู่ในความทรงจำของเพื่อนๆเช่นเดิม

ยามนึกถึงหลายๆครั้งมันยังดูแจ่มชัดราวกับเวลาได้หยุดเฉพาะช่วงเวลาหนึ่ง เอาไว้

แวะไปเยี่ยมเพื่อนต้อปในไฮไฟว์เพราะยังไม่ถึงเวลาที่จะต้องไปเยี่ยมกันถึงดินแดนไกลโพ้น..คุณตูนเพื่อนเก่าแก่ของต้อปนำเนื้อเพลงที่ต้อปแต่งไว้ไปใส่ทำนองทำเสร็จแล้วก็นำมาเปิดให้มันฟัง

เพลงนี้หลายคนคงเคยได้ยินแล้ว แต่เพื่อให้หายคิดถึงกัน เลยขอดึงเพลงของเพื่อนมาเปิดไว้ที่นี่..

กูเอง

โบราณคดี 45